Oudgrieks/Blok 1/3-Grammatica: het bijvoeglijk naamwoord

Een bijvoeglijk naamwoord is een naamwoord dat extra informatie geeft ®over een zelfstandig naamwoord waar het vlak bij (meestal naast) staat. Bijvoorbeeld:

• Het mooie huis
• De moedige slaaf
• Vele zonnen
• Verschrikkelijke beesten

In het Grieks past het bijvoeglijk naamwoord zich, net zoals vele andere talen met een grammaticaal geslacht, aan aan het zelfstandig naamwoord waarover dit bijvoeglijk naamwoord informatie geeft. Dat wil zeggen: het bijvoeglijk naamwoord krijgt een bepaalde uitgang die zich richt naar het geslacht (mannelijk, vrouwelijk of onzijdig), het getal (enkelvoud of meervoud) en de naamval (nominativus, genitivus, dativus, accusativus of vocativus) van het zelfstandig naamwoord waar het bij hoort (we noemen dit ook wel congruentie). Bijvoorbeeld:

• Ἡ οἰκια ἡ καλη (Het mooie huis)
• Ὁ δουλος ὁ ἀνδρειος (De moedige slaaf)
• Πολλοι ἡλιοι (Vele zonnen)
• Δεινα θηρια (Verschrikkelijke beesten)

-Let op, bijvoeglijke naamwoorden kunnen vóór of achter het zelfstandig naamwoord staan in het Grieks. Staan de bijvoeglijke naamwoorden erachter, dan wordt het lidwoord herhaald (zie de voorbeeldzinnen 1 en 2).

In de woordenlijst staan bijvoeglijke naamwoorden altijd in de nominativus enkelvoud mannelijk (meestal eindigend op -ος), en zonder lidwoord. Als het zelfstandig naamwoord in de zin, waarover het bijvoeglijk naamwoord wat zegt, niet in de nominativus, maar in een ander naamval staat, verandert ook het bijvoeglijk naamwoord naar dezelfde naamval als het zelfstandig naamwoord waarover het bijvoeglijk naamwoord iets zegt, bijvoorbeeld:

• Ὁ δεσποτης πολλους ἱππους ἐχει. (De heerser heeft vele paarden.)

Klinkerstammen

Niet-contracte klinkerstammen

Tot deze groep behoren de bijvoeglijke naamwoorden met een stam die eindigt op een -ο (omikron) in het mannelijk en onzijdig en op een -η (ēta) in het vrouwelijk. Als basismodel gebruiken we "ἀγαθός" (goed).

Als tweede voorbeeld de volledige verbuiging van δεινος (verschrikkelijk):

Enkelvoud

naamval	mannelijk	vrouwelijk	onzijdig
nominativus	δεινος	δεινη	δεινον
genitivus	δεινου	δεινης	δεινου
dativus	δεινῳ	δεινῃ	δεινῳ
accusativus	δεινον	δεινην	δεινον

Meervoud

naamval	mannelijk	vrouwelijk	onzijdig
nominativus	δεινοι	δειναι	δεινα
genitivus	δεινων	δεινων	δεινων
dativus	δεινοις	δειναις	δεινοις
accusativus	δεινους	δεινας	δεινα

De ιερ-adjectieven

Zoals bij de zelfstandige naamwoorden wordt de eind-ēta een -ᾱ (lange alpha) wanneer er een ι, ε of ρ vóór staat (de zogenaamde ιερ-woorden). In het meervoud is deze verbuiging identiek aan die van ἀγαθός. Als basismodel gebruiken we "νέος" (nieuw) 

De adjectieven met twee uitgangen

Sommige bijvoeglijke naamwoorden hebben in het mannelijk en het vrouwelijk dezelfde uitgangen, namelijk die van het mannelijk. Dit komt vooral (maar niet uitsluitend) voor bij samengestelde bijvoeglijke naamwoorden. Als basismodel gebruiken we "ἄδικος" (onrechtvaardig).

Contracte klinkerstammen

Tot deze groep behoren de bijvoeglijke naamwoorden met een stam die eindigt op -εο (epsilon-omikron) in het mannelijk en onzijdig en op -εα (epsilon-alpha) in het vrouwelijk. Deze klinkercombinaties worden meestal samengetrokken volgens de contractieregels, behalve wanneer de niet-contracte verbuiging volgens ἀγαθός een α (alpha) in de schijnuitgang heeft. Dan is het resultaat van de contractie ᾶ. Als basismodel gebruiken we "χρυσοῦς" (gouden). De meeste stofnamen vallen onder deze groep.

Ook bij deze groep geldt de regel van de ιερ-woorden: een bijvoeglijk naamwoord zoals "ἀργυροῦς (zilver) heeft als nominatief vrouwelijk enkelvoud ἀργυρᾶ.

Medeklinkerstammen

Niet-contracte medeklinkerstammen

Als basismodel gebruiken we "ἄφρων" (dwaas).

Contracte medeklinkerstammen

Als basismodel gebruiken we "ἀληθής" (waar, echt).

Wisselstammen

Een klein aantal bijvoeglijke naamwoorden heeft een gemengde verbuiging. In het mannelijk volgen ze gewoon de medeklinkerstammen, maar in het vrouwelijk krijgen ze er een kenmerkend invoegsel bij (steeds een jod of sigma) en volgen ze de klinkerstammen.

Niet-contracte wisselstammen

Als basismodel gebruiken we "μέλας" (zwart).

Contracte wisselstammen

Als basismodel gebruiken we "ἡδύς" (aangenaam).

Onregelmatig

Er zijn ook onregelmatige bijvoeglijke naamwoorden in het Grieks, waaronder πολυς (veel) en μεγας (groot). De verbuiging hiervan is deels afwijkend:

Bijvoeglijk naamwoord μεγας enkelvoud

naamval	mannelijk	vrouwelijk	onzijdig
nominativus	μεγας	μεγαλη	μεγα
genitivus	μεγαλου	μεγαλης	μεγαλου
dativus	μεγαλῳ	μεγαλῃ	μεγαλῳ
accusativus	μεγαν	μεγαλην	μεγα

Bijvoeglijk naamwoord μεγας meervoud

naamval	mannelijk	vrouwelijk	onzijdig
nominativus	μεγαλοι	μεγαλαι	μεγαλα
genitivus	μεγαλων	μεγαλων	μεγαλων
dativus	μεγαλοις	μεγαλαις	μεγαλοις
accusativus	μεγαλους	μεγαλας	μεγαλα

Bijvoeglijk naamwoord πολυς enkelvoud

naamval	mannelijk	vrouwelijk	onzijdig
nominativus	πολυς	πολλη	πολυ
genitivus	πολλου	πολλης	πολλου
dativus	πολλῳ	πολλῃ	πολλῳ
accusativus	πολλυν	πολλην	πολυ

Bijvoeglijk naamwoord πολυς meervoud

naamval	mannelijk	vrouwelijk	onzijdig
nominativus	πολλοι	πολλαι	πολλα
genitivus	πολλων	πολλων	πολλων
dativus	πολλοις	πολλαις	πολλοις
accusativus	πολλους	πολλας	πολλα

• De stam bij πολυς is eigenlijk πολλ-, behalve bij de mannelijke en onzijdige nominativi en accusativi.
• De stam bij μεγας is eigenlijk μεγαλ-, ook hier weer met uitzondering van de mannelijke en onzijdige nominativi en accusativi.