Samenleving/Begrippen

Wat is maatschappijleer?

maatschappelijk vraagstuk  Een ongewenste situatie in de samenleving waarbij de overheid betrokken is (of zou moeten zijn).

compromis  Het vinden van het midden tussen twee tegenovergestelde meningen. Alle parijen geven een beetje toe.

politiek probleem   een probleem in de samenleving waarbij de politiek betrokken is, of betrokken zou moeten zijn

dilemma   een lastige keuze tussen twee of meer opties

rechtsstaat   Een rechtsstaat is een staat waarin vrijheid, rechtszekerheid en rechtsgelijkheid voor de burger heel belangrijk zijn. Bovendien geniet de burger bescherming van zijn rechten en vrijheden, tegen medeburgers én tegen de overheid.

parlementaire democratie   Nederland is een parlementaire democratie. Burgers stemmen tijdens verkiezingen op de volksvertegenwoordigers van politieke partijen die hen het meeste aanspreken.

pluriforme samenleving   Nederland heeft een pluriforme samenleving. Dat betekent dat er mensen met verschillende culturen, levensstijlen en religies naast elkaar leven.

verzorgingsstaat   In een verzorgingsstaat zorgt de overheid voor welvaart en welzijn voor alle burgers in de samenleving.

De maatschappij onderzoeken

waarde   Een uitgangspunt of principe dat mensen belangrijk vinden in hun leven.

norm   Normen zijn regels over hoe je je in een bepaalde situatie hoort te gedragen.

sociale verplichting   Een verplichting die je in bepaalde situaties wordt opgelegd door je omgeving.

sociale controle   De manier waarop mensen anderen stimuleren of dwingen zich aan normen te houden.

belang   Het voordeel dat iemand ergens bij heeft.

belangentegenstelling   Het belang van de één botst met het belang van de andere. Mensen hebben tegengestelde opvattingen.

macht   Het vermogen om het gedrag en/of denken van anderen te beïnvloeden.

gezag   Gelegitimeerde macht. Macht op basis van functie, broep of maatschappelijke positie.

machtsmiddel   Manieren/middelen om het gedrag van anderen te beïnvloeden.

sociale ongelijkheid   De ongelijke verdeling in de maatschappij/samenleving van kennis, inkomen, status, en (politieke) macht.

sociale cohesie   De mate waarin mensen zich verbonden voelen in met elkaar (datgene wat mensen in de samenleving bij elkaar houdt).

Media en nepnieuws

nepnieuws   Nieuws dat niet op waarheid berust. Niet berustend op vaststaande feiten.

manipulatie   Het opzettelijk verdraaien of weglaten van feiten, vaak zonder dat de lezer of kijker zich ervan bewust is.

propaganda   Men geeft bewust eenzijdige informatie met als doel de mening van mensen te beïnvloeden (denk aan reclame).

indoctrinatie   Men krijgt langdurig, systematisch en dwingend eenzijdige opvattingen opgedrongen met de bedoeling dat zij deze opvattingen kritiekloos overnemen.

complottheorieën   Er wordt vanuit gegaan dat bepaalde gebeurtenissen het resultaat zijn van een samenzwering tussen mensen of groepen met kwaadaardige bedoelingen.

polarisatie   Het proces waarbij de tegenstellingen tussen groepen groter worden en ze steeds meer tegenover elkaar komen te staan.

objectief   Hoe het werkelijk is. Op basis van vaststaande feiten.

subjectief   Wat iemand ergens van vindt.

filterbubbel   Websites en zoekmachines stemmen hun zoekresultaten op jouw zoekgedrag.

algoritme   Reeks instructies om vanaf een beginpunt een bepaald doel te bereiken. Een alogritme stuurt je een bepaalde kant op.

big data   Data die heel groot of heel erg ongestructureerd is. Bedrijven gebruiken big data om gericht reclame te zenden.

referentiekader   Alles wat je bezit aan kennis, ervaringen, normen, waarden en gewoonten

selectieve waarneming   Je ziet wat je wilt zien. Je ziet alleen waar je gevoellig voor bent.

vooroordeel   Je oordeelt over iets of iemand zonder dat je die persoon of die zaak kent.

Kritisch denken

kritisch denken   Het proces om op basis van goed afgewogen informatie tot een beargumenteerde en onderbouwde mening te komen.

stelling   Een geformuleerd standpunt. Een uitspraak die door argumenten onderbouwd kan worden.

argument   Een uitleg waarom je iets vindt.

Wat is een rechtsstaat?

Rechtsnormen   Gedragsregels die door de overheid wettelijk zijn vastgesteld.

publiekrecht   De relatie tussen burgers en overheid.

strafrecht   Het recht wat bepaalt wat strafbaar is.

burgerlijk recht/privaatrecht   De regels hoe burgers onderling met elkaar omgaan.

rechtspersoon   Een persoon, onderneming of instelling die een bepaalde rechtspositie heeft.

rechtvaardigheid   De opvattingen die we hebben over goed of kwaad.

rechtsstaat   Een rechtssyteem waarin burgers door grondrechten worden beschermd tegen machtsmisbruik en willekeur.

rechtshandhaving   De staat zorgt ervoor dat we ons aan de wet houden.

geweldsmonopolie   Een geweldsmonopolie houdt in dat de staat het alleenrecht heeft om fysiek geweld te gebruiken

autoritaire staat   Een machthebber of kleine groep mensen bepaalt wat de regels zijn.

dictatuur   Een dictatuur of alleenheerschappij is een regeringsvorm waarin alle macht (het machtsmonopolie) bij één persoon (een dictator) of bij een kleine groep mensen, bijvoorbeeld een politieke partij, junta of familie, berust.

Voorwaarden voor een rechtsstaat

grondwet   In de grondwet staat beschreven wat de grondrechten van burgers zijn en hoe de staat is ingericht.

grondrechten   Basisrechten die je nodig hebt om een menswaardig bestaan te leiden.

mensenrechten   Basisrechten die je nodig hebt om een menswaardig bestaan te leiden.

klassiek grondrecht   Rechten die de overheid moet garanderen (bijvoorbeeld recht op gelijke behandeling).

Sociaal grondrecht   De overheid kan deze rechten niet garanderen, maar moet zich er wel voor inspannen (bijvoorbeeld recht op werk).

trias politica   De macht is verdeeld over drie afzonderlijke staatsmachten.

wetgevende macht   Maakt wetten waar de burgers en overheid zich aan moeten houden.

uitvoerende macht   Zorgt voor de uitvoering van goedgekeurde wetten (stuurt ambtenaren aan).

rechterlijke macht   Beoordeelt of iemand de wet heeft overtreden en legt eventueel een straf op.

checks and balances   De staatsmachten controleren elkaar.

wraking   Je verzoekt om een andere rechter omdat je vermoed dat deze partijdig is.

legaliteitsbeginsel   De overheid mag alleen vrijheden van de burgers beperken als die beperkingen in wetten zijn vastgelegd.

rechtszekerheid   Iedereen kan nagaan wat de overheid wel en niet mag

Criminaliteit en opsporing

wetboek van Strafrecht   Alle regels en wn wetten die in Nederland gelden zijn vastgelegd in wetboeken.

misdrijf   Ernstige strafbare feiten noemen we misdrijven.

overtreding   Minder ernstige strafbare feiten noemen we overtredingen.

criminaliteit   Alle misdrijven die in de wet staan.

politie   De politie verzamelt informatie, zoekt naar sporen, hoort getuigen en slachtoffers, houdt verdachten aan en legt alle gegevens vast in een proces verbaal.

officier van justitie   De officier van justitie heeft de leiding over over het opsporingsonderzoek en houdt in de gaten of alles zorgvuldig en eerlijk verloopt.

fouilleren   Het zoeken in, op of onder de kleding van een persoon of de controle van de bagage van die persoon.

dwangmiddelen   Dwangmiddelen zijn bepaalde middelen die door het Openbaar Ministerie gebruikt kunnen worden bij het opsporen van een verdachte gedurende een strafrechtelijke procedure.

verdachte   We spreken van een verdachte wanneer er een redelijk vermoeden is van schuld.

staande houden   De politie vraagt je om je identiteitsbewijs te laten zien.

aanhouding   Bij een aanhouding of arrestatie, moet een verdachte mee naar het politiebureau voor verhoor.

preventief fouilleren   Fouilleren zonder dat er sprake is van verdenking.

infiltratie   Ook wel 'undercover': het binnendringen in misdaadorganisaties.

seponeren   Afzien van verdere rechtsvervolging.

transactie   De verdachte betaalt een geldbedrag of krijgt een taakstraf.

strafbeschikking   Het OM legt zelf een straf op.

vervolgen   De officier van justitie stuurt het dossier van een verdachten naar een rechter en begint een rechtszaak.

rechter   Een rechter stelt tijdens een strafzaak vast of de verdachte schuldig is.

onschuldvermoeden   Je bent onschuldig totdat de rechter heeft vastgesteld dat het tegendeel bewesen is.

Rechtspraak en straffen

meervoudige strafkamer   Bij ingewikkelde of zware strafzaken zijn

zitting   Het moment waarop rechters een zaak behandelen noemen we een zitting.

advocaat   Deze controleert of de politie en het OM zich aan de regels houdenbij het proces van opsporing en vervolging.

dagvaarding   Voorafgaand aan een zitting krijgt de verdachte een oproep.

gerechtshof   Als je in hoger beroep gaat, dan behandelt het gerechtshof de strafzaak opnieuw.

Hoge Raad   Als je incassatie gaat dan kijkt de Hoge Raad of het recht op de juiste manier is toegepast.

wraak en vergelding   Het leed wat iemand een ander heeft toegebracht, wordt vergolden. We spreken ook wel van genoegdoening voor het slachtoffer. Het principe van 'oog om oog, tand om tand'.

afschrikking   Het vooruitzicht van een straf, moet mensen afhouden van crimineel gedrag.

voorkomen van eigenrichting   In onze rechtsstaat is het de taak van de rechter om te straffen en niet die van burgers.

resocialisatie   Met een straf proberen we het gedrag van een crimineel te verbeteren (aan te passen aan de normen van de maatschappij).

beveiliging van de samenleving   Zolang een dader vast zit, kan deze geen nieuwe misdrijven meer plegen.

vrijheidsstraf   De maximale gevangenisstraf is levenslang. Wel kunnen levenslanggestraften na 25 jaar verzoeken om vrijlating.

taakstraf   De rechter kan bij jongeren kiezen tussen een werkstraf en een gedragstraining.

geldboete   Een geldboete kan oplopen tot bijna 1 miljoen euro.

vervangende hechtenis   Voor elke 50 euro die je niet betaalt, moet je een dag gevangenisstraf uitzitten.

bijkomende straf   Een straf die berekking heeft op het misdrijf: intrekken van een rijbewijs of een stadionverbod bijvoorbeeld.

voorwaardelijk   Als een dader zich binnen een proeftijd aan bepaalde voorwaarden houdt, krijft deze een deel van de straf niet. Bijvoorbeeld drie maanden celstraf met een proeftijd van twee jaar.

terbeschikkingstelling (tbs)   De dader blijkt bijvoorbeeld verminderd toerekeningsvatbaar en de rechter besluit tot opname in een tbs-kliniek.

jeugdstrafrecht   Voor jongeren van 12 tot en met 17 voor zowel lichte als zwaardere misdrijven (kinderrechter)

adolescentenstrafrecht   Voor jongeren tussen de 16 en 23 jaar. De rechter kan kiezen tussen jeugdstrafrecht en volwassenenstrafrecht.

Conflicten oplossen

mediation   Bemiddeling: de betrokkenen proberen het onderling op te lossen (met een bemiddelaar).

burgerlijke rechtszaak   Een rechtszaak waarbij twee burgers (of rechtspersonen) tegenover elkaar staan.

eiser   Degene die de zaak aan de rechter voorlegt.

gedaagde   De persoon van wie iets wordt geëist en die daarom voor de rechter wordt gedaagd.

dagvaarding   Een schriftelijke mededeling aan een persoon dat hij voor de rechter moet verschijnen.

verweer   De reactie van de gedaagde.

vonnis   De uitspraak van de rechter.

dwangsom   Men moet een boete betalen als men zich niet aan de uitspraak van de rechter houdt.

immateriële schade   Emotionele en lichamelijke schade.

vermogensschade   Schade aan spullen en ander bezit.

kort geding   Een versnelde en vereenvoudigde procedure voor spoedeisende zaken.

bodemprocedure   Het normale rechtsproces wat na een kort geding plaatsvindt.

Blik over de grens

uitlokking   De politie verleidt een verdachte tot het plegen van een misdaad. Daarbij weet men dus niet zeker of de verdachte deze misdaad anders ook had gedaan.

lokmiddel   Een middel wat de politie inzet om wetovertreders te verleiden iets strafbaars te doen. Bijvoorbeeld lokfietsen.

grooming   Digitaal kinderlokken.

jury   Een groep burgers die namens de samenleving bepaalt of een verdachte schuldig is of niet.

doodstraf   In twintig landen kun je bij bepaalde misdrijven ter dood veroordeld worden.

levenslange gevangenisstraf   Bij een levenslange gevangenisstraf kun je na 25 jaar een verzoek indienen voor vrijlating.

Uitdagingen voor de rechtsstaat

vrijheid van meningsuiting   Je mag zeggen wat je vindt binnen de grenzen van de wet.

vrijheid van geloof   Je mag geloven wat je wilt en dit uitdragen en verspreiden binnen de grenzen van de wet.

vrijheid van onderwijs   Iedereen mag een school oprichten en daarvoor geld krijgen van de overheid als je voldoet aan bepaalde kwaliteitseisen.

algoritme   Wiskundige formules waarnee je snel data kunt analyseren.

digitale monitoring   Mensen worden in de gaten gehouden in hun leven of werk door middel van digitale technologie.

Leerlingenmateriaal

Wat je ziet is niet altijd wat er aan de hand is.