Latijn/Morfologie zelfstandige naamwoorden

Uit Wikibooks
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Regels voor alle declinaties[bewerken]

Omdat er 5 declinaties zijn, 6 naamvallen, enkelvoud en meervoud en 3 geslachten zijn er in principe 180 vormen mogelijk. De situatie is echter minder ernstig dan men zou denken. Ten eerste heeft niet iedere declinatie afzonderlijke vormen voor alle drie geslachten, wat het aantal te leren uitgangen al dramatisch reduceert. En verder gelden er enkele regels die het aantal uitgangen nog verder terugbrengt:

  • Bij onzijdige woorden is de accusativus altijd gelijk aan de nominativus
  • De vocativus is altijd gelijk aan de nominativus (uitzondering: tweede declinatie)
  • De ablativus is in het meervoud altijd gelijk aan de dativus


Overzicht van alle declinaties en hun verbuigingen[bewerken]

Onderstaand de volgorde van naamvallen in de overzichten en hun afkortingen:

  1. nominativus (nom.)
  2. genitivus (gen.)
  3. dativus (dat.)
  4. accusativus (acc.)
  5. ablativus (abl.)
  6. vocativus (voc.), indien verschillend van de nominativus

Door deze volgorde zijn begrippen als "tweede", "derde" en "vierde naamval" uitwisselbaar met de grammatica's van andere talen zoals Oud-Grieks en Duits.


Eerste declinatie[bewerken]

Het grammaticaal geslacht van de woorden uit de eerste declinatie is bijna altijd vrouwelijk. De stam eindigt op -a.

Vrouwelijke woorden op -a

mensa eettafel:

enkelvoud meervoud
nom. mensa mensae
gen. mensae mensarum
dat. mensae mensis
acc. mensam mensas
abl. mensa mensis


Voorbeelden:

feminae cenam praeparant = de vrouwen bereiden het maal
domina puellis pecuniam dat = de vrouw des huizes geeft de meisjes geld
fibula ancillae est = de fibula is van de slavin (of: de slavin heeft een fibula)
femina candelas emit = de vrouw kocht kaarsen
a Roma venit = hij (zij, het) kwam uit Rome
pecunia nautarum = het geld van de matrozen


Woordenlijst:

ancilla (f) slavin
candela (f) kaars
cena (f) maal, maaltijd, diner
dat (hij,zij) geeft
domina (f) meesteres, vrouw des huizes
emit (hij,zij) kocht
est (hij,zij,het) is
femina (f) vrouw
fibula (f) fibula, gesp waarmee de toga vastgezet werd
mensa (f) (eet)tafel
nauta (m) zeeman, matroos
pecunia (f) geld
praeparant (zij) bereiden (voor)
puella (f) meisje
Roma (f) Rome
venit (hij,zij,het) kwam

Tweede declinatie[bewerken]

Het grammaticale geslacht van de woorden uit de tweede declinatie is mannelijk (-us, -er) of onzijdig (-um). De stam van deze woorden eindigt op -o en deze declinatie wordt daarom ook wel de o-declinatie genoemd.

Omdat de tweede declinatie de enige declinatie is waarin een aparte vorm voor de vocativus voorkomt laten we hier ook steeds de vocativus vormen zien.


Mannelijke woorden op -us[bewerken]

enkelvoud meervoud
nom. dominus domini
gen. domini dominorum
dat. domino dominis
acc. dominum dominos
abl. domino dominis
voc. domine domini

De tweede declinatie is de enige declinatie waar een echte vocativus in voorkomt: Mannelijke woorden op -us krijgen een -e in de vocatief: Domine!


Voorbeelden:

dominus et domina ambulant = de heer en de dame wandelen
servus in horto laborat = de slaaf werkt in de tuin
coquus cibum in culina praeparat = de kok bereidt het voedsel
ave, domine! = gegroet, heer
servi dominorum laborant = de slaven van de heren (meesters) werken
coquus servis cibum dat = de kok geeft de slaven voedsel


Woordenlijst:

ambulant (zij) lopen, (zij) wandelen
ave gegroet
cibus (m) voedsel
coquus (m) kok
culina (f) keuken
dat (hij, zij) geeft
domina (f) dame, vrouw des huizes
dominus (m) heer, heer des huizes, meester
et en, ook
hortus (m) tuin
in (+abl) in, op
laborant (zij) werken
laborat (hij,zij) werkt
praeparat (hij,zij) bereidt
servus (m) slaaf

Mannelijke woorden op -er[bewerken]

De woorden waarvan de nom. enkelvoud eindigt op -er zijn ontstaan uit woorden die eindigden op -rus. Deze woorden verloren de us aan het eind: puerus → puer.

enkelvoud meervoud
nom. puer pueri
gen. pueri puerorum
dat. puero pueris
acc. puerum pueros
abl. puero pueris
voc. puer pueri

Als de r voorafgegaan werd door iets anders dan een e, dan werd er in een e ingeschoven: agrus → *agr → ager.

enkelvoud meervoud
nom. ager agri
gen. agri agrorum
dat. agro agris
acc. agrum agros
abl. agro agris
voc. ager agri


Voorbeelden:

pueri et puellae ludunt = de jongens en de meisjes spelen
poetae libros legerunt = de dichters lazen de boeken
servi in agris laboraverunt = de slaven werkten op de akkers


Woordenlijst:

ager, -gri (m) akker
et en
in (+abl) in, op
legerunt (zij) lazen
liber, -bri (m) boek
ludunt (zij) spelen
poeta (m) dichter
puella (f) meisje
puer, -eri (m) jongen
servus (m) slaaf
laboraverunt (zij) werkten

Onzijdige woorden op -um[bewerken]

Het grammaticale geslacht van de woorden uit de tweede declinatie die eindigen op -um is onzijdig. Zoals bij alle onzijdige woorden zijn nominativus, accusativus en vocativus identiek.

enkelvoud meervoud
nom. bellum bella
gen. belli bellorum
dat. bello bellis
acc. bellum bella
abl. bello bellis
voc. bellum bella


Voorbeelden:

dominus in foro ad templum ambulat = de heer loopt op het forum naar de tempel
in bello pugnavit = hij vocht in de oorlog


Woordenlijst

ad (+acc) naar
ambulat (hij) loopt
bellum (n) oorlog, strijd
dominus (m) heer, heer des huizes
in (+abl) in, op
pugnavit (hij,zij) vocht
templum (n) tempel
forum (n) forum (een markt waar zich een belangrijk deel van het openbare leven afspeelde)


Derde declinatie[bewerken]

De derde declinatie is een grote groep woorden waarvan de stam eindigt op -i of op een medeklinker (consonant). Deze beide groepen zijn in de loop der tijd samen gevallen en worden daarom traditioneel als een enkele declinatie beschouwd. Enkele woorden tonen kenmerken van zowel de i- als de consonant-stammen en worden daarom tot de gemengde declinatie gerekend.

De derde declinatie kenmerkt zich door een doorgaans groot verschil tussen de vormen van de nominativus enkelvoud en de genitivus enkelvoud die eindigt op -is en beide vormen moeten daarom uit het hoofd geleerd worden. De stam kan namelijk alleen maar betrouwbaar afgeleid worden van de genitivus.


Consonant-stammen[bewerken]

De consonant-stammen zijn woorden waarvan de stam op een medeklinker eindigt. Bijna alle woorden uit de groep van de consonant-stammen hebben een verschillend aantal lettergrepen in de nominativus en genitivus. De stam eindigt op een klein aantal uitzonderingen na op een enkele medeklinker.

enkelvoud meervoud
nom. rex regis
gen. regis regum
dat. regi regibus
acc. regem reges
abl. rege regibus

Bij onzijdige woorden is de accusativus altijd gelijk aan de nominativus, en in het meervoud eindigend op -a.

enkelvoud meervoud
nom. opus opera
gen. operis operum
dat. operi operibus
acc. opus opera
abl. opere operibus


Voorbeelden:

rex leges fecit = de koning maakte wetten
sculptor opera fecit = de beeldhouwer maakte kunstwerken
puella colorem florum amat = het meisje houdt van de kleur van de bloemen
structor lateres in pedem demisit = de metselaar liet de bakstenen op de voet vallen
de aestate bellum gessit = tijdens de zomer voerde hij oorlog
venator lepores venatur = de jager jaagt op hazen


Woordenlijst

amat (hij,zij) houdt van
bellum (n) oorlog
color, coloris (m) kleur
de (+abl) tijdens
demisit (hij, zij) liet vallen
fecit (hij, zij, het) maakte
flos, floris (m) bloem
gessit (hij, zij) voerde (oorlog)
in (+acc) op, naar
later, lateris (m) baksteen
lepus, leporis (m) haas
lex, legis (f) wet
opus, operis (n) (kunst)werk
pes, pedis (m) voet
puella (f) meisje
rex, regis (m) koning
sculptor, sculptoris (m) beeldhouwer
structor, structoris (m) metselaar
venator, venatoris (m) jager
venatur (+acc) (hij, zij, het) jaagt


I-stammen[bewerken]

De I-stammen zijn substantiva waarvan de stam uitging op -i. Het kent woorden uit alle drie geslachten.

Vrouwelijke en mannelijke woorden worden eender verbogen:

enkelvoud meervoud
nom. turris turres
gen. turris turrium
dat. turri turribus
acc. turrim turris (turres)
abl. turri turribus

Bij de onzijdige woorden eindigen nominativus en accusativus gelijk:

enkelvoud meervoud
nom. mare maria
gen. maris marium
dat. mari maribus
acc. mare maria
abl. mari maribus

Welke woorden horen nu bij de I-stammen? Welnu, dat zijn de volgende:

  • Plaats- en riviernamen die eindigen op -is en een gelijk aantal lettergrepen in de nominativus en de genitivus hebben.
  • De volgende woorden:
febris (f) koorts
puppis (f) achtersteven
securis (f) bijl
sitis (f) dorst
turris (f) toren
tussis (f) hoest(bui)
vis (f) kracht, geweld
  • De onzijdige woorden die eindigen op -al, -ar en -e


Voorbeelden:

Quintus ex Neapoli a febri mortuus est = Quintus uit Napels stierf door koorts
nautae in puppi stabant et mare spectabant = de matrozen stonden op de achtersteven en keken naar de zee
venatores animalia venantur = de jagers jagen op dieren


Woordenlijst

a (+abl) door
animal, animalis (n) dier
et en, ook
ex (+abl) uit
febris, febris (f) koorts
in (+abl) in, op
mare, maris (n) zee
mortuus est (hij, zij, het) stierf
nauta, -ae (m) matroos, zeeman
Neapolis, Neapolis (f) Napels
puppis, puppis (f) achtersteven
Quintus, -i (m) Quintus
spectabant (+acc) keken naar
stabant (zij) stonden
venantur (+acc) (zij) jagen op
venator, venatoris (m) jager

Gemengde declinatie[bewerken]

Woorden uit de gemengde declinatie waren oorspronkelijk I-stammen maar zijn vrijwel geheel overgegaan naar de consonant-declinatie. Alleen de genitivus meervoud (d.w.z. de uitgang -ium) is behouden:

enkelvoud meervoud
nom. navis naves
gen. navis navium
dat. navi navibus
acc. navem naves (navis)
abl. nave navibus

Om tot de gemengde declinatie te behoren moet een woord aan één van de volgende regels voldoen:

  • De nominativus en de genitivus enkelvoud hebben een gelijk aantal lettergrepen en eindigen op -is of -es, bv:
clades, cladis (f) nederlaag
classis, classis (f) vloot
navis, navis (f) schip
  • De stam eindigt op twee of meer consonanten, bv:
gens, gentis (f) volk (stam gent-)
nox, noctis (f) nacht (stam noct-)
urbs, urbis (f) stad (stam urb-)

Uiteraard zijn er ook hier weer de onvermijdelijke uitzonderingen. De volgende woorden horen gewoon bij de consonant stammen (tussen haakjes staat waarom ze eigenlijk tot de gemengde declinatie zouden moeten horen):

pater, patris (m) vader (de stam patr- eindigt op twee medeklinkers)
mater, matris (f) moeder (de stam matr- eindigt op twee medeklinkers)
frater, fratris (m) broer (de stam fratr- eindigt op twee medeklinkers)
canis, canis (m & f) hond (nom. en gen. hebben beide hetzelfde aantal lettergrepen en de nom. eindigt op -is)
iuvenis, iuvenis (m) jongeling (nom. en gen. hebben beide hetzelfde aantal lettergrepen en de nom. eindigt op -is)


Voorbeelden:

cives urbis Hispalis rebellant = de burgers van de stad Sevilla komen in opstand
auspices aves spectant = de vogelwichelaars kijken naar de vogels
canis ex fonte bibit = de hond drinkt uit de bron


Woordenlijst

auspex, auspicis (m) vogelwichelaar (iemand die de toekomst tracht te voorspellen uit de vlucht van de vogels)
avis, avis (f) vogel
bibit (hij, zij, het) drinkt
canis, canis (m & f) hond
civis, civis (m) burger
ex (+abl) uit
fons, fontis (f) bron
Hispalis, Hispalis Sevilla
rebellant (zij) komen in opstand
urbs, urbis (f) stad

Vierde declinatie[bewerken]

De vierde declinatie omvat een relatief kleine groep woorden waarvan de stam eindigt op -u. Het grammaticale geslacht van de woorden uit de vierde declinatie is mannelijk (-us) of onzijdig (-um).

domus (huis(=), manus (hand) en tribus (stam) zijn vrouwelijk


Mannelijke woorden op -us, met genitief op -us[bewerken]

enkelvoud meervoud
nom. contractus contractus
gen. contractus contractuum
dat. contractu(i) contractibus
acc. contractum contractus
abl. contractu contractibus


Onzijdige woorden op -u[bewerken]

enkelvoud meervoud
nom. cornu cornua
gen. cornus cornuum
dat. cornu(i) cornibus
acc. cornu cornua
abl. cornu cornibus

Vijfde declinatie[bewerken]

De stam van woorden uit de vijfde declinatie eindigt op -e. Het grammaticale geslacht van de groep is altijd vrouwelijk, met uitzondering van het woord dies (dag (m.), termijn (f.)). Het betreft een betrekkelijk kleine groep woorden.

enkelvoud meervoud
nom. res res
gen. rei rerum
dat. rei rebus
acc. rem res
abl. re rebus
Informatie afkomstig van http://nl.wikibooks.org Wikibooks NL.
Wikibooks NL is onderdeel van de wikimediafoundation.