Opfriscursus literatuur

___

Opfriscursus literatuur

In deze Opfriscursus literatuur worden een aantal termen uitgelegd die je zult aantreffen in teksten over literatuur, begrippen die veel worden gebruikt bij analyseren van proza, poëzie en drama.

-Verwante modules: zie Portaal:Nederlandse literatuurgeschiedenis en Portaal:Literatuurstudie -

Wat is "literatuur"?

Eigenlijk is het begrip literatuur in de huidige betekenis betrekkelijk jong. Het werd pas in de 18e eeuw gebruikt op een manier die gelijkt op wat wij nu met de term bedoelen: een groep teksten, die om hun eigen waarde (als tekst) gemaakt worden om beluisterd en gelezen te worden. In het verleden bedoelde men met 'literatuur' wellicht dus iets anders; Aristoteles sluit in zijn Poetica bijvoorbeeld de 5de eeuwse geschiedschrijver Herodotus uit van zijn literatuurdefinitie, terwijl moderne literatuurgeschiedenissen Herodotus juist wel opnemen. Niet alleen is het begrip dus in historisch opzicht variabel, zelfs nu worden door verschillende literatuurcritici en theoretici verschillende definities gegeven. Tijd dus om even orde op zaken te stellen en na te gaan wat in het algemeen bedoeld wordt met 'literatuur' en wat een tekst 'literair' maakt.

Enkele kenmerken die vaak genoemd worden zijn de volgende

1. Literaire teksten worden gekenmerkt door een bijzondere materiaalbehandeling: ze zijn door kunstgrepen 'omgevormd'. Dit geldt voor zowel poëzie als proza. Een voorbeeld is het niet chronologisch vertellen van een verhaal, maar er middenin, 'in medias res' mee beginnen. Ook in films een vaak toegepaste truc.
2. Meerduidigheid: literatuur is meerduidig of 'ambigu', om maar eens een mooi Nederlands woord te gebruiken: daardoor zijn literaire teksten voor meerdere interpretaties vatbaar. En dat maakt de charme uit van een goed boek of gedicht: je kunt het steeds opnieuw lezen en er nieuwe dingen in ontdekken. Het gebruik van beeldspraak en woordspel werkt bijvoorbeeld soms meerduidigheid in de hand, en hetzelfde effect heeft het onduidelijk laten vanuit welk standpunt iets verteld wordt.
3. Intertekstualiteit: het verband tussen verschillende teksten, het verwijzen naar andere (voorgaande) teksten die de (erudiete) lezer herkent.
4. In het algemeen is er bij literaire teksten sprake van een bijzondere relatie met de werkelijkheid. Zo bevatten literaire teksten vaak verzonnen elementen, waardoor er sprake is van fictie. Dit heeft ook verband met de veronderstelde functie van literatuur. Zo was bij Aristoteles' mimesis, het nabootsen van de werkelijkheid, de functie van de kunst, terwijl Guy de Maupassant het in de 19e eeuw de taak van een romanschrijver vond om een 'exacte uitbeelding te geven van wat er in het leven plaatsvindt' (als onderdeel van het naturalisme, dat toen opkwam). Bij Henry James is dat dan weer een 'indruk' te geven van die werkelijkheid, enzovoort.

Literatuur versus lectuur

Literatuur wordt in het algemeen samen met dingen als muziek, schilderen en architectuur tot de "kunst" gerekend, lectuur niet. Maar de grens tussen wat literatuur en wat lectuur genoemd mag worden, is ook niet gemakkelijk te bepalen. Over het algemeen kan gezegd worden dat:

1. Bij lectuur de nadruk minder ligt op de vorm, de taal minder diepgaand is, er meer clichés worden gebruikt en er geen sprake is van een ingewikkeld verhaal met een goed uitgewerkte plot.
2. Lectuur meer kan worden gezien als een "consumptiegoed" dat bedoeld is om de lezer gedurende korte tijd te vermaken, terwijl literatuur bedoeld is om bij de lezer een bepaalde indruk achter te laten die ook op de langere termijn beklijft.
3. Bij een werk dat tot de lectuur behoort de nadruk eerder ligt op de verrichte handelingen dan op de personen die deze handelingen verrichten, terwijl het bij een literair werk net andersom is.
4. Een literair werk daarnaast vaak tot doel heeft de lezer een bepaalde mening voor te houden of bepaalde denkbeelden te ontmaskeren, terwijl het primaire doel van lectuur is de lezer te doen ontspannen en hem de werkelijkheid even te laten ontvluchten.
5. Literaire werken vaak een "dubbele bodem" hebben (iets wat met name kenmerkend is voor literatuur uit het postmodernisme).

Het onderscheid literatuur/lectuur blijft echter vrij subjectief per individueel werk.

De drie genres

Binnen literatuur worden gewoonlijk drie genres onderscheiden: proza, poëzie en drama.

1. Proza is al het geschreven werk dat geen poëzie, drama of lied is. Artikelen (zoals dit), autobiografieën, biografieën, romans en essays behoren tot het genre proza.
2. Poëzie is het type literatuur waarin woorden vooral gekozen worden voor hun kracht, schoonheid en klank om gevoelens mee uit te drukken. Vaak zijn teksten in poëzievorm op rijm geschreven en is er sprake van een metrum.
3. Drama ofwel toneel is een vorm van literatuur die bedoeld is om voor een publiek te worden opgevoerd. De acteurs vertellen het verhaal door middel van hun woorden en acties.

Typen van proza

• Autobiografie: vertelt het verhaal, het leven van een persoon door die persoon zelf.
• Biografie: een verhaal over het leven van een persoon, geschreven door een andere persoon.
• Essay: een korte tekst over een bepaald onderwerp of idee.
• Fabel: een kort, gemakkelijk te lezen verhaal dat lezers een les wil leren over mensen. Vaak treden er pratende dieren in op die zich net als mensen gedragen.
• Fictie: teksten zoals romans en korte verhalen die vertellen over fictieve gebeurtenissen en personages. Als het verhaal sterk aanleunt bij de realiteit spreken we van realistische fictie.
• Volksverhaal: een verhaal dat van generatie op generatie is overgeleverd zoals een fabel, sprookje, legende of mythe.
• Legende: een verhaal dat een verklaring geeft over het ontstaan, de oorsprong van iets. soms zijn legenden gebaseerd op historische gebeurtenissen, die dan sterk overdreven weergegeven worden.
• Humor:
• Memoires: een in de eerste persoon geschreven tekst over persoonlijke belevenissen.
• Mythe: een verhaal uit een lang vervlogen verleden dat verklaringen geeft voor bepaalde aspecten van het leven en van de natuur.
• Roman: een lang, fictief werk met gewoonlijk één belangrijke plot en verschillende nevenplots.
• Kort verhaal: narratief, fictief proza dat korter is dan een roman en zich gewoonlijk concentreert op één personage en één enkele gebeurtenis.

Typen van poëzie

• Ballade: een verhaal verteld in de vorm van een lied. Omdat ballades oorspronkelijk mondeling werden doorgegeven zijn de woorden eenvoudig en zit er een sterk ritme in. Vaak vertellen ballades verhalen over liefde en avontuur.
• Lyrisch gedicht: kort, muzikaal gedicht dat de gevoelens van de dichter vertolkt.
• Narratief gedicht: een verhaal in dichtvorm, met een plot, personages en thema.
• Sonnet: een 14-regelig gedicht met een vast ritme en een rijmschema.

Termen waarmee proza wordt geanalyseerd

• Antagonist/protagonist:
• Conflict:
• Plot:
• Expositie:
• Climax:
• Vertelstandpunt (Point of view):
• Flashback/Flashforward:

...

Termen waarmee poëzie wordt geanalyseerd

• Blank vers:
• Versvoet:
• Vrij(e) vers:
• Metrum (versmaat):
• Stanza/vers/strofe:
• Refrein:
• Ritme:
• Rijmschema:

...

Zie ook

Woordenboek literatuur

Wikipedia heeft een encyclopedisch artikel over Literatuur