Esperanto/16 regels

Uit Wikibooks

[bewerk] ALFABET

Het Esperanto-alfabet bestaat uit de volgende 28 letters:

A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z 
a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z

[bewerk] UITSPRAAK

     De klinkers:

     a als in vaten
     e als in met
     i als in liter
     o als in kok
     u als de oe in koe

     De medeklinkers:

     b, d, f, h, j, k, l, m, n, p, r, s, t en z als in het Nederlands
     
     c als ts in niets
     g als g in het Franse garçon
     v breder dan de Nederlandse v, bijna als w
     ĉ als tsj in tsjilpen
     ĝ als dzj, zoals g in het Engelse gentleman
     ĥ als ch in kachel
     ĵ als zj, zoals j in journaal
     ŝ als sj in sjerp
     ŭ als de Nederlandse w (wordt voornamelijk gebruikt in de tweeklanken aŭ en eŭ)

[bewerk] GRAMMATICA

De gehele grammatica van het Esperanto bestaat slechts uit de volgende 16 grondregels:

Regel 1:

        Er is slechts het bepaald lidwoord 'la'.     la libro = het boek
        Het onbepaald lidwoord wordt niet vertaald.     libro = een boek

Regel 2:

        Het zelfstandig naamwoord eindigt op   -o     vb.  patro  (vader)
        Het meervoud krijgt de uitgang         -j     vb.  patroj (vaders)
        Het lijdend voorwerp krijgt de uitgang -n     vb.  patron, patrojn
          (accusatief)

Regel 3:

        Het bijvoeglijk naamwoord eindigt op   -a     vb.  bona (goede)
        Het krijgt dezelfde uitgangen als het         vb.  bonaj patroj
        zelfst. naamwoord waar het bij hoort               bonan patron

Regel 4:

        De telwoorden zelf zijn onveranderlijk.

          0  nulo
          1  unu        6  ses          11  dek unu
          2  du         7  sep          12  dek du
          3  tri        8  ok           20  dudek
          4  kvar       9  naŭ         100  cent
          5  kvin      10  dek        1000  mil

        Er kunnen wel zelfstandige en bijvoeglijke     vb.  duo, trio
        naamwoorden van gemaakt worden door de ge-     vb.  tria, sesa
        paste uitgang toe te voegen.
        De uitgang -ono maakt een breuk.               vb.  1/2  duono
        De uitgang -opo maakt een groep.               vb.  duopo (paar)

Regel 5:

        De persoonlijke voornaamwoorden:    mi  (ik)    ni  (wij)
                                            vi  (u/jij) vi  (u/jullie)
                                            li  (hij)   ili (zij, mv)
                                            ŝi  (zij)   oni (men)
                                            ĝi  (het)
                                            si  (zich)

        Bezittelijke voornaamwoorden worden gevormd door de (bijvoeglijke) uitgang -a
          vb. mia = mijn, lia = zijn
                                            

Regel 6:

        De werkwoorden worden niet vervoegd.

           - infinitief eindigt op -i       vb.  fari (doen)
           - tegenwoordige tijd    -as      vb.  mi faras, ili faras, ...
           - verleden tijd         -is      vb.  mi promenis
           - toekomende tijd       -os      vb.  li vidos

           - voorwaardelijke wijs  -us      vb.  ŝi farus (zij zou doen)
           - gebiedende wijs       -u       vb.  sidu (zit)

        Onvoltooid deelwoord: faranta: aan het doen
                              farinta: aan het doen geweest
                              faronta: zal aan het doen zijn

        Voltooid deelwoord:   farata: gedaan wordend
                              farita: gedaan
                              farota: zal gedaan worden

Regel 7:

        Het bijwoord eindigt op    -e       vb.  rapide (snel)
        Het is onveranderlijk.

        Trappen van vergelijking:  pli rapide ol  (sneller dan)
                                   plej rapide    (snelst)

Regel 8:

        Alle voorzetsels vereisen een nominatief.

Regel 9:

        De spelling is fonetisch: alles wordt uitgesproken zoals het
        wordt geschreven.

Regel 10:

        De klemtoon valt altijd op de voorlaatste lettergreep.
          vb. labori (werken)

Regel 11:

        Samenstellingen worden gemaakt door het samenvoegen van de
        afzonderlijke delen (zoals in het Nederlands), met het
        hoofdwoord achteraan.
        Bij het eerste woord vervalt dan de uitgang -o   vb.  leterpapero  (briefpapier)

Regel 12:

        Dubbele negatie wordt niet gebruikt (zoals in het Nederlands)
        dus niet: 'neniam ne' (nooit niet), maar: 'neniam' (nooit).

Regel 13:

        Bij een beweging, krijgt het woord dat de plaats aanduidt waar
        men naartoe gaat de uitgang -n, indien er geen voorzetsel
        gebruikt werd.    vb.    kie vi iras  =  waar ga je
                             (al kie vi iras  =  naar waar ga je)
        zonder voorzetsel:      kien vi iras  =  naar waar ga je

Regel 14:

        Ieder voorzetsel heeft een vaste betekenis. vb en = in (binnen)
          vb.  'geloven in'  is niet  'kredi en'
                            maar wel  'kredi je'
        Dit is vooral voor het figuurlijk gebruik van voorzetsels.

Regel 15:

        Internationaal gebruikte woorden veranderen niet in Esperanto
        (enkel de fonetische spelling moet soms aangepast).
          vb. teatro (theater), lifto, radio, ...

Regel 16:

        De uitgangen van het naamwoord en het lidwoord (la) kunnen in poëzie
        worden weggelaten en vervangen door een weglatingsteken (apostrofe).
          vb. l'espero, la dom'
            (la espero) (la domo)

[bewerk] TABELWOORDEN (Korelativoj)

De wijzigingen aan deze pagina van voor 15 april 2007 vallen alléén onder de GFDL, en niet onder de CC-BY-SA-licentie. U kunt de inhoud van deze pagina dan ook alleen onder de voorwaarden van de GFDL (her)gebruiken. Niet alle bijdragers van voor 15 april 2007 hebben hun werk vrijgegeven onder de dubbellicentie GFDL&CC-BY-SA. Kijk hier voor meer informatie. Lijst van gebruikers die hun wijzigingen niet hebben vrijgegeven onder beide licenties