Informatievoorziening/Wet- en regelgeving
Disclaimers
|
Voor de sector informatievoorziening gelden in Nederland algemene en specifieke wetten, en andere regels. Hier een overzicht van de belangrijkste met een korte beschrijving.
Archiefwet
[bewerken]De Archiefwet
regelt het vormen, beheren en openbaarmaken van archieven bij de overheid. Ook het toezicht op de naleving van de wet is er in geregeld.
Naast de Archiefwet zelf, zijn er
- Het Archiefbesluit, waar enkele onderdelen van de Archiefwet 1995 nader zijn uitgewerkt; het is het voornaamste uitvoeringsbesluit van deze wet.
- Diverse Ministeriële regelingen waarin enkele andere artikelen van het Archiefbesluit zijn uitgewerkt.
Auteursrecht
[bewerken]Het auteursrecht geldt voor iedereen, niet alleen voor organisaties die actief zijn in de informatievoorziening. Maar zij hebben er wel in het bijzonder mee te maken. Het auteursrecht bestaat uit de Auteurswet, regelgeving en jurisprudentie (uitspraken in rechtszaken).
De Auteurswet regelt de rechten van auteurs, kunstenaars, fotografen en andere creatieve makers over hun werk. In het algemeen komt het er op neer dat makers de enigen zijn die bepalen wat er met hun werk gebeurt, of en hoe het gepubliceerd en gekopieerd wordt of anderszins openbaar gemaakt. Of dat werk handgeschreven, gedrukt, al of niet gepubliceerd, geschilderd, getekend of op andere wijze is gemaakt, maakt niet uit. Ook op foto's van kunstwerken (zoals een schilderij of beeld) rust het auteursrecht. Zelfs als je een dergelijke foto zelf hebt gemaakt, mag je hem niet publiceren zonder toestemming van de kunstenaar. En ook websites vallen onder de auteurswet, ook als dat niet expliciet staat vermeld! Je mag dus niet zomaar teksten, foto's of andere afbeeldingen van websites plukken en hergebruiken. Wel kunnen makers hun rechten gedeeltelijk of helemaal opgeven, door middel van licenties (al of niet tegen betaling), zoals die bijvoorbeeld op Wikimedia Commons gelden.
Na hun dood gaat dit recht over op de erfgenamen van de makers. Het auteursrecht op een werk vervalt pas als de maker ervan 70 jaar of langer geleden is overleden. Een werk gaat dan over naar het publieke domein.
In de wet zijn enkele uitzonderingen gemaakt. Zo mag je wel kleine stukjes tekst citeren, maximaal enkele regels, mits je de bron vermeldt. Ook mag je zelfgemaakte foto's publiceren van kunstwerken als ze in de openbare ruimte zijn. Er bestaat geen auteursrecht op officiële publicaties van de overheid, zoals wetten, besluiten en verordeningen, rechterlijke uitspraken en administratieve beslissingen (art. 11). NB Op overige publicaties van de overheid rust wèl auteursrecht, zoals op rapporten, persberichten en foto's.
Specifiek voor archieven en bibliotheken
[bewerken]Ook bibliotheken en archieven hebben te maken met auteursrecht. Bijzonderheden:
- Archieven mogen alle materialen die zij ontvangen digitaliseren, maar niet allemaal op hun website zetten. Zij mogen gedigitaliseerde werken wel in een besloten netwerk (intranet) aanbieden aan bezoekers van hun gebouw. Alleen als het auteursrecht is vervallen of als er met de makers of hun erfgenamen afspraken daarover zijn gemaakt, kunnen zij werken publiceren, bijvoorbeeld foto's. Dit geldt ook voor bibliotheken: de KB mag bijvoorbeeld alléén gescande publicaties publiceren (in Delpher) als die in het publieke domein zijn.
- In een repository
worden publicaties van onderzoekers van de eigen organisatie opgeslagen. Bijvoorbeeld tijdschriftartikelen, boeken en dissertaties. Maar op die publicaties rusten in de regel nog auteursrechten, die niet altijd in handen zijn van de organisatie of de medewerker, maar bij de uitgever liggen of gedeeld wordt met co-auteurs van andere organisaties. De beschrijvingen van dergelijke publicaties mogen wel opgenomen worden in de catalogus of een databank, maar niet full text ter beschikking worden gesteld. Een link is wel toegestaan, wie toegang heeft, kan de publicatie dan raadplegen. Een PDF-bestand mag dan alleen worden opgeslagen in een E-depot, waarvoor de toegang beperkt blijft tot bijvoorbeeld enkele bibliotheekmedewerkers die zo'n bestand niet mogen verspreiden. - Bibliotheken mogen boeken en andere werken uitlenen (het leenrecht), maar moeten daarover wel een vergoeding betalen aan de makers. Dat loopt via de Stichting Leenrecht.
- Bibliotheken en vele andere organisaties in Nederland betalen een vergoeding voor het kopiëren van auteursrechtelijk beschermde publicaties. Deze vergoedingen worden geïnd door de Stichting Reprorecht. De grondslag is de Auteurswet, artikelen 16h-16m. Het gaat zowel om papieren als digitale kopieën. Bibliotheken nemen deze vergoeding in de prijs van het maken van kopieën op.
Databankenrecht
[bewerken]De Databankenwet regelt en beschermt het intellectueel eigendom van databanken. Het is bijvoorbeeld verboden dat derden zonder toestemming de hele databank kopiëren of een substantieel deel ervan, datamining toepassen of publicaties genereren aan de hand van de databank (bijvoorbeeld lijsten met vacatures maken uit een vacaturedatabank en die publiceren). Dit recht geldt ook voor catalogussen.
- (Bedrijfs-)bibliotheken mogen geen interne nieuwsdienst opzetten met berichten uit een kranten- of nieuwsdatabank (zoals Nu.nl) zonder toestemming van de producenten.
Privacy
[bewerken]Privacywetgeving, in Nederland de Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming, beschermt de persoonsgegevens van natuurlijke personen (in de praktijk: levende mensen). De Autoriteit Persoonsgegevens houdt er toezicht op. Je mag bijvoorbeeld dergelijke gegevens niet zomaar delen, onnodig lang bewaren, of verzamelen zonder een goede reden of duidelijk doel. Om persoonsgegevens te mogen publiceren, is toestemming nodig van de betrokkene(n). Het gaat bijvoorbeeld om namen, foto's, adressen, telefoonnummers en hobby's van werknemers, leden van een vereniging of leerlingen van een school. Burgers hebben het recht op inzage en verwijdering van hun gegevens als ze daar om vragen. Er zijn overigens wel uitzonderingen, bijvoorbeeld van bekende mensen mogen wel foto's worden gepubliceerd als het om nieuws gaat, ook als dat foto's zijn van compromiterende situaties (van anonieme mensen op nieuwswaardige foto's wordt hun gezicht geblurd of op andere wijze onherkenbaar gemaakt).
- Archieven mogen daarom geen gegevens van nog levende mensen openbaar maken, zoals geboorte- en huwelijksakten en foto's zonder nieuwswaarde.
Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen
[bewerken]De openbare bibliotheken hebben een eigen wet, waarin hun functies en de bijbehorende organisatie zijn geregeld.
De minimale functies van een openbare bibliotheek:
a. ter beschikking stellen van kennis en informatie;
b. bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie;
c. bevorderen van lezen en het laten kennismaken met literatuur;
d. organiseren van ontmoeting en debat; en
e. laten kennis maken met kunst en cultuur.
Deze functies moeten bijdragen aan de persoonlijke ontwikkeling en verbetering van de maatschappelijke kansen van het algemene publiek.
De organisatie waarin zij zijn ingebed:
- Uiteindelijke verantwoordelijke: Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
- Zorgdrager voor het netwerk van openbare bibliotheken: Koninklijke Bibliotheek (KB).
- Verantwoordelijke voor het instandhouden van de landelijke digitale bibliotheek: KB.
- Ondersteuning: provinciale ondersteuningsinstellingen (POI's).
- Uitvoerenden: lokale openbare bibliotheken; zij worden gefinancierd door hun eigen gemeenten.
Externe links
[bewerken]De hierboven genoemde wetten zijn full text te raadplegen via overheid.nl:
- Archiefwet
- Archiefbesluit
- Auteurswet
- Databankenwet
- Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming
- Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen; zie voor een toelichting: Bibliotheekorganisaties in Nederland (11-9-2025)
Overige link:
Vraag/Opgave
[bewerken]- Waarom is het illegaal dat AI-bedrijven materiaal uit databanken gebruiken? Welke wet(ten) overtreden ze dan?