Informatievoorziening/Organisaties

In dit hoofdstuk gaat het over organisaties die in de informatievoorziening actief zijn. Zoals we in het hoofdstuk Informatie hebben gezien, bestaan er diverse soorten informatie. Zo zijn er ook verschillende soorten organisaties die daarop aansluiten. Hieronder zijn de belangrijkste beschreven.

Opmerking Hier zijn voornamelijk Nederlandse organisaties vermeld. Wie weet welke soortgelijk organisaties er in België, Suriname en andere Nederlandstalige gebieden zijn: voeg uw kennis svp toe!

Gestructureerde informatie

Bij aanbieders van gestructureerde, openbare informatie denken we in Nederland al gauw aan het Centraal Bureau voor de Statistiek, in België aan het Algemene Directie Statistiek - Statistics Belgium en in Suriname aan het Algemeen Bureau voor de Statistiek. Deze instituten verzamelen statistische gegevens over hun land die kunnen variëren van de omvang en kenmerken van de bevolking en over de stand van de economie tot gezondheid en wat we in onze vrije tijd zoal doen. De cijfers van het Nederlandse CBS mogen worden hergebruikt, mits men zich aan de voorwaarden houdt.

• Data Archiving and Networked Services (DANS) is een landelijk Nederlands expertisecentrum en archiefbewaarplaats voor onderzoeksgegevens, gericht op het beschikbaar maken van onderzoeksdata voor hergebruik.
• Zie ook Open data, het streven om overheidsdata gemakkelijk te kunnen hergebruiken.
• Gespecialiseerde zoekmachine: Wolframalpha.

Daarnaast zijn er nog andere instituten die ook statistische informatie genereren, maar dat is meestal niet hun hoofdtaak.

Aanbieders van andere gratis databanken zijn divers: de overheid en daaraan gelieerde organisaties, instituten, bedrijven en particuliere initiatieven. Voor een zeer beknopt overzicht: zie Zoeken op internet in het Wikibook Basisboek internet.

Ongestructureerde informatie

Er zijn twee grote groepen organisaties die ongestructureerde informatie aanbieden: archieven en bibliotheken. Daarnaast zijn er organisaties die publieksvoorlichting over een specifiek onderwerp geven.

Bij bedrijven en andere werkorganisaties richt de informatievoorziening zich vooral op die voor intern gebruik en is dan een mix van gestructureerde en ongestructureerde informatie.

Archiefwezen

Studiezaal in het Zeeuws Archief (Middelburg)

Een archief is een georganiseerd geheel van documenten, zoals agenda's, notulen, dossiers, brieven en akten, waar vaak ook kaarten, foto's, films, video's, geluidsopnames en digitale bestanden kunnen worden bewaard. In archieven worden in de regel unieke documenten bewaard die ongestructureerde informatie bevatten.

Veel archiefstukken uit openbare archieven zijn al online beschikbaar, maar nog niet alles. Wat digitaal beschikbaar is, kan meestal gratis worden gebruikt, gedownload en hergebruikt, let daarbij op de voorwaarden. Dat geldt echter niet voor stukken waar nog auteursrecht op rust (tot 70 jaar na het overlijden van de maker) en die privacy-gevoelig zijn. Soms kunnen die wel onder voorwaarden ter plekke worden ingezien. Ook wat nog niet gedigitaliseerd is, kan vaak op aanvraag in de studiezaal worden ingezien.

Niet-openbare archiefinstellingen hanteren hun eigen regels voor inzage, bijvoorbeeld het Koninklijk Huisarchief, waar je in de regel alleen schaarse toestemming voor onderzoek krijgt na een goed onderbouwd voorstel, bijvoorbeeld voor een biografie over één van de voorouders van de koninklijke familie.

Archiefinstellingen in Nederland
Eén archiefinstelling kan nooit alle archiefwaardige materialen van een land bewaren. Dat kan niet qua omvang, risico's (op bijvoorbeeld brand, vernielingen, verwoestingen) en afstand tot wie er in geïnteresseerd zijn. Daarom beheren archiefinstellingen meestal het archief van een bepaald gebied of een bepaalde groep of organisatie. Dat kan gaan van een persoonlijk archief dat iemand in de loop van zijn/haar leven heeft opgebouwd en (nog) bij de persoon thuis is, tot het nationale archief van een land. Hieronder een selectie van archiefinstellingen in Nederland:

• Nationaal Archief is gevestigd in Den Haag, gemakkelijk per trein bereikbaar voor onderzoekers, burgers en wie verder geïnteresseerd is. Het bewaart archiefstukken die van nationaal belang zijn. Voorbeelden zijn: het Plakkaat van Verlatinghe en het Vredesverdrag van Münster. Zie Topstukken van het Nationaal Archief voor meer voorbeelden. Het Nationaal archief is er voor iedereen die historische onderzoek wil doen, of het nu gaat om het uitzoeken van je eigen stamboom of om wetenschappelijk onderzoek. Voor het inzien van niet-gedigitaliseerde materialen is de studiezaal gratis te bezoeken, zie Plan je bezoek in het NA.
• Provinciale, streek- en stadsarchieven en de Regionaal Historische Centra beheren archieven van provincies, streken/regio's, gemeentes, waterschappen en particulieren in hun gebied (particulieren zijn bijvoorbeeld kerkgenootschappen, bedrijven, verenigingen en families). Behalve documenten en de hierboven genoemde andere materialen worden er vaak ook lokale kranten bewaard. Hun gezamenlijke toegangspoort is Archieven.nl. Voor inzage van nog niet gescande papieren documenten: maak een afspraak met het betreffende archief; bezoek is gratis, kopieën niet.
• Daarnaast zijn er allerlei organisaties die op de één-of-andere manier hun eigen archief beheren, van bedrijven tot verenigingen en stichtingen. Afhankelijk van het doel van je onderzoek, kun je misschien een afspraak maken voor inzage in zo'n archief. Aangezien deze archieven niet openbaar zijn, kunnen er strengere eisen worden gesteld aan bezoek en gebruik van dergelijke archieven.

Zie Archiefwezen (België) voor een overzicht van archieven in België.

Organisaties voor het archiefwezen in Nederland

• KVAN, de Koninklijke Vereniging Archiefsector Nederland, is de Nederlandse beroepsorganisatie voor archivarissen en andere professionals in de archiefsector. Deze vereniging behartigt de belangen van de archiefsector en stimuleert samenwerking en professionalisering binnen de sector.
• De voormalige vakvereniging voor documentaire informatievoorziening SOD is per 2017 opgegaan in de KNVI, de Koninklijke Nederlandse Vereniging van Informatieprofessionals.
• Vakbladen:
  • Archievenblad.
  • Od, afkorting van Overheidsdocumentatie, met een platform voor vakgenoten.

Bibliotheekwezen

Openbare bibliotheek Almere

Een bibliotheek is een organisatie die publicaties verzamelt en ter lering en vermaak aan de doelgroep ter beschikking stelt, gratis of tegen betaling. De doelgroep is afhankelijk van de soort bibliotheek en kan bestaan uit een breed publiek, zoals bij openbare bibliotheken, tot een select gezelschap, zoals bij een bedrijfsbibliotheek (alleen voor de eigen medewerkers). "Ter beschikking stellen" kan zijn: ter inzage in de studiezaal of online via de website, uitlenen en/of verstrekken van (papieren of digitale) kopieën.

Soorten bibliotheken in Nederland

• KB, de nationale bibliotheek van Nederland, voorheen Koninklijke Bibliotheek. Zij heeft verschillende taken:
  • Verzamelen van alle publicaties die in en over Nederland verschijnen, van Middeleeuwse geschriften tot de Nederlandstalige Wikipedia. Er zijn afspraken met uitgevers om een exemplaar op te sturen van elke publicatie die zij uitgeven. Maar ook ontvangt de KB graag publicaties van andere organisaties, zoals van verenigingen en stichtingen (zie opnamecriteria; lokale archieven kunnen belangstelling hebben voor publicaties die daarbuiten vallen), neem daarover van tevoren contact op. De doelgroep is breed: iedereen die publicaties uit of over Nederland zoekt. Nederlanders en inwoners van Nederland kunnen de studiezaal van de KB bezoeken (in Den Haag) en daar materialen inzien en sommige lenen, zie voorwaarden. Veel publicaties zijn gedigitaliseerd en worden online ter beschikking gesteld, zie Onderzoeken en vinden.
  • Zorgdrager voor het organisatie-netwerk van openbare bibliotheken.
  • Verantwoordelijke voor het instandhouden van de landelijke digitale bibliotheek.
• Universiteitsbibliotheken dienen voornamelijk de eigen studenten en medewerkers. De collectie bestaat uit wetenschappelijke literatuur over de vakken die op de betreffende universiteit worden gegeven. De eigen medewerkers en studenten mogen er gratis de eigen collectie inzien, boeken lenen, tijdschriftartikelen kopiëren en kunnen er gespecialiseerde online databanken raadplegen. Via het IBL-verkeer (zie hieronder) kunnen ook anderen er boeken lenen en artikelen aanvragen, mits men lid is van een openbare of andere bibliotheek (bijvoorbeeld bedrijfsbibliotheek). Neem van tevoren contact op als je er als particulier een bezoek wilt brengen.
• Openbare bibliotheken zijn gericht op de inwoners van de gemeente waarin zij zijn gevestigd. Vanaf 2026 is het verplicht dat elke gemeente in Nederland ten minste één volwaardige bibliotheek heeft. Openbare bibliotheken zijn tijdens openingstijden gratis toegankelijk voor iedereen, lid of geen lid. Iedereen kan er kranten, tijdschriften en boeken lezen, maar ook vragen stellen bij een Informatiepunt Digitale Overheid. Elke inwoner kan lid worden en dan ook boeken lenen en gebruik maken van pc's met daarop toegang tot enkele (betaalde) databanken. De collectie bestaat uit een breed spectrum aan onderwerpen en is gericht op een brede doelgroep, van peuters tot bejaarden en van scholieren tot vakantiegangers en hobbykoks. Romans, gedichten, prentenboeken, studieboeken op allerlei gebied, meestal tot het niveau van eindexamenleerlingen; grotere bibliotheken gaan daarin verder. Andere faciliteiten zijn lezingen en cursussen. Openbare bibliotheken fungeren vaak in een regionaal verband, waardoor hun leden bij andere bibliotheken in die eigen regio gratis of tegen een geringe vergoeding boeken kunnen lenen; hierdoor wordt het aanbod vergroot. Vaak stemmen bibliotheken binnen een regio dan ook hun collectiebeleid op elkaar af. En vind je ook daar niet wat je zoekt, dan kun je er tegen een vergoeding literatuur uit andere bibliotheken aanvragen, zie IBL-verkeer hieronder.
  • Plusbibliotheken zijn grote openbare bibliotheken met ook collecties op het niveau van HBO en hoger. Elke provincie heeft er minimaal één. Via het IBL-verkeer kan elk lid van een openbare bibliotheek van deze collecties gebruik maken. Ze zijn ingesteld om de universiteitsbibliotheken te ontlasten van excessief IBL-verkeer.
• Schoolbibliotheken zijn bibliotheken die op scholen zijn gevestigd. Ze zijn er op alle niveaus, van basisscholen tot hogescholen. De collecties zijn aangepast aan de leeftijd van de leerlingen en het onderwijs dat er wordt gegeven. Er worden zowel leesboeken (zoals jeugdliteratuur, romans en verhalenbundels) als informatieve boeken aangeboden. Vaak bestaan er contacten tussen de schoolbibliotheek en een openbare bibliotheek in de buurt.
• Speciale bibliotheken hebben elk een collectie die over een specifiek onderwerp gaat, en daar hebben ze dan ook veel materialen over. Zoals de collecties van openbare bibliotheken vooral breed qua onderwerpen zijn en minder diep gaan, zo hebben speciale bibliotheken juist een smalle collectie, die de diepte ingaat. Voorbeelden zijn museumbibliotheken, bedrijfsbibliotheken, ziekenhuisbibliotheken en bibliotheken die bij een speciale overheidstaak horen, zoals een ministerie of waterschap. Speciale bibliotheken zijn gericht op de medewerkers van de betreffende organisatie en zijn daarom niet altijd toegankelijk voor buitenstaanders.

Bibliotheekcatalogi

• Elke openbare bibliotheek in Nederland heeft een eigen website met daarop ook toegang tot de eigen bibliotheekcatalogus. Dit geldt ook voor de KB en universiteits- en hogeschoolbibliotheken. Voor leden wordt de mogelijkheid geboden om gewenste boeken online te reserveren.
• Landelijke digitale bibliotheek (NL) - openbare bibliotheek met alleen digitale publicaties; net als bij een gewone bibliotheek is een abonnement noodzakelijk om ze te kunnen lenen/lezen.
• Worldcat is de wereldwijde bibliotheekcatalogus. Het biedt een bundeling van bibliotheekcatalogi van over de hele wereld met één toegangspoort, gratis door iedereen te raadplegen. Bijvoorbeeld voor literatuuronderzoek of om de precieze titel en andere gegevens van publicaties te vinden. Bij een gevonden publicatie worden ook bibliotheken vermeld die over die publicatie beschikken. Als een publicatie digitaal beschikbaar is, staat er een link bij. Als er geen link is, kun je bij je eigen (openbare of andere) bibliotheek de gewenste materialen aanvragen mits ze in Nederland beschikbaar zijn.

Organisaties voor het bibliotheekwezen in Nederland

• Interbibliothecair leenverkeer (IBL) is een dienst waarbij in Nederland openbare en vele andere bibliotheken hun leden de mogelijkheid bieden om tegen een vergoeding boeken uit andere Nederlandse bibliotheken te lenen en er kopieën van artikelen op te vragen. In België geldt IBL voornamelijk tussen universiteitsbibliotheken. Er wordt een vergoeding gevraagd omdat er ook kosten voor beide bibliotheken aan verbonden zijn, zoals verzend- en/of kopieerkosten.
• Nederlandse Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) is er op gericht om openbare bibliotheken te ondersteunen op het gebied van belangenbehartiging, goed werkgeverschap en het organiseren van dialoog en kennisuitwisseling.
• Provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) ondersteunen elk de openbare bibliotheken binnen één of twee provincies. Het gaat om een keur aan activiteiten, die voor elke POI weer anders kan zijn. Van de wettelijke taken IBL en innovatie tot praktische backoffice (boeken catalogiseren en stikkeren) en educatieve projecten.
• NBD Biblion is een samenwerkingsverband van Nederlandse openbare bibliotheken, uitgevers en boekhandelaren. Deze dienst verzorgt de selectie en inkoop voor en kant-en-klare levering van boeken aan bibliotheken.
• De KB en de universiteitsbibliotheken vormen een samenwerkingsverband in de UKB. Zij stemmen hun collecties op elkaar af en proberen gezamenlijk afspraken te maken met aanbieders van wetenschappelijke tijdschriften, omdat anders de kosten ervan helemaal de pan uitrijzen.
• De KNVI, de Koninklijke Nederlandse Vereniging van Informatieprofessionals, is sinds de fusie in 2017 zowel de Nederlandse beroepsorganisatie voor het bibliotheekwezen en documentaire informatievoorziening als voor ICT'ers.
• Er is nog een Nederlandstalige nieuws- en discussiegroep actief voor bibliotheekmedewerkers: NEDBIB-lijst.
• Vakbladen:
  • Bibliotheekblad, voor de bibliotheeksector in Nederland en Vlaanderen, gericht op alle bibliotheekmedewerkers.
  • IP, de Informatie Professional, gericht op hoger opgeleiden in de bibliotheeksector.

Organisaties die publieksvoorlichting geven

VVV Winsum (Groningen)

Naast archieven en bibliotheken zijn er ook organisaties die voorlichting aan het publiek geven over specifieke onderwerpen, bijvoorbeeld over ziektes, gezond leven, beroepskeuzes of geldzaken. Het kan gaan om door de overheid opgezette en betaalde organisaties, maar ook om stichtingen en verenigingen. Wijdverbreid en welbekend zijn organisaties voor toeristische informatie in en over Nederland:

• Plaatselijke en regionale VVV’s.
• Het Nederlands Bureau voor Toerisme is verantwoordelijk voor de promotie van de bestemming Nederland in binnen- en buitenland; het doet ook onderzoek en geeft (online) publicaties uit.
• Bezoekerscentra bieden informatie aan bezoekers van toeristische attracties. Elk bezoekerscentrum biedt informatie over zijn eigen attractie, veelal gaat het om natuurgebieden. Vaak is er ook een kleine tentoonstelling over wat er in het gebied zoal te zien is.