Informatievoorziening/Factchecking

Factchecking (Nederlands: feitencontrole) is het verifiëren van de juistheid van gepresenteerde feiten of beweringen. Factchecking kan worden uitgevoerd vóórdat of nadat een tekst of andere content publiekelijk is verspreid. Vóór publicatie wordt factchecking wel door uitgevers uitgevoerd, om te voorkomen dat onnauwkeurige inhoud wordt gepubliceerd. Dit wordt "interne factchecking" of "ante hoc feitencontrole" genoemd. Nadat een bewering in het openbaar is gedaan, kunnen derden die controleren, bijvoorbeeld journalisten of onafhankelijke factcheckers. Dit wordt "externe factchecking" of "post hoc feitencontrole" genoemd.

In de informatievoorziening is het belangrijk dat betrouwbare informatie wordt geleverd. Via factchecking kan dat in voorkomende gevallen worden geverifieerd.

Proces

Om feiten en beweringen te controleren, kunnen de volgende stappen worden ondernomen:

1. Selectie van een feit of bewering die je wilt verifiëren. Factchecking is hard werken en kost veel tijd, er zullen dus steeds keuzes moeten worden gemaakt. Daarvoor kunnen criteria worden gehanteerd. Die criteria hangen onder andere samen met de doelen van de organisatie of persoon in kwestie. Een milieu-organisatie kan bijvoorbeeld beweringen over klimaatverandering checken, nep of echt. Te beantwoorden vragen vooraf:
   1. Wat is precies de bewering die is gedaan? Wat moet precies geverifieerd of ontkracht worden?
   2. Welke bewijzen zijn geleverd die de feiten of bewering ondersteunen?
2. Een snelle scan, in meerdere bronnen, om in het kort een beeld te krijgen van de te onderzoeken bewering. Daarna kan men eventueel dieper graven als daar aanleiding voor is.
3. Voor het dieper graven naar de waarheid zijn nodig:
   1. Diepgaande kennis van en ervaring met geschikte methoden. Voor basisvaardigheden: zie Zoeken op internet. Voor professionals: zie OSINT.
   2. Geschikte en betrouwbare bronnen, zoals een krantendatabank, toegang tot satellietbeelden, databanken met bedrijfsinformatie en statistische informatie, afbeeldingen (via een zoekmachine), interactieve kaarten en streetviews, Kadaster, registraties bij financiële en andere toezichthouders en een monitoringtool voor sociale media.
   3. Een plan van aanpak. Net als bij literatuuronderzoek wordt eerst een zoekstrategie of zoekplan gemaakt. Uitgangspunten zijn de te onderzoeken vragen. Vervolgens worden mogelijke bronnen, zoektermen en zoekopdrachten vermeld. Ook taakverdeling kan een onderdeel zijn.
4. Uitvoering van de zoekstrategie. Bijzonderheden:
   1. Zodra je iets gevonden hebt dat als bewijsmateriaal kan dienen: stel het materiaal direct veilig. Het materiaal kan immers over een dag of zelfs binnen een uur van internet verdwenen zijn, zeker als het om gevoelige informatie gaat zoals bij het neerschieten van MH 17. Maak een download of schermprint en leg die offline vast: op de harde schijf van je eigen pc of laptop, op een afgeschermd gedeelte van het netwerk van de organisatie en/of op een offline gegevensdrager. Niet in de cloud want die kan gehackt worden. En maak regelmatig een backup van het bewijsmateriaal. Vermeld waar je het hebt gevonden, met de dag en het tijdstip, zoektermen en zoekvraag. Bewijsmateriaal kan van alles zijn: een tekst, foto's en andere afbeeldingen, een geluidsfragment, een filmpje of filmfragment, een website, een nieuwsbericht uit een databank, of een combinatie.
   2. Wees steeds kritisch en neem materiaal niet klakkeloos over. Controleer het materiaal: klopt dat wel, is de spelling correct, klopt de datum, is het citaat correct, kan er gemanipuleerd zijn? Ga naar de bron ervan, interview eventueel de bron: hoe weet je dat, hoe kom je er aan? Blijf doorvragen. Check driedubbel, pas hoor en wederhoor toe.
   3. Houd een logboek bij: welke bronnen heb je doorzocht, wanneer, met welke zoektermen en zoekvragen. Wat heb je gevonden, óók als je niets bruikbaars hebt gevonden.
5. Uiteindelijk worden de resultaten verzameld en in een rapport of artikel beschreven. Ook het bewijsmateriaal wordt er in opgenomen, veelal in bijlages. De conclusies met hun onderbouwingen worden gedeeld: waren de eerder gepresenteerde feiten en beweringen inderdaad waar of niet? Klopten de daarbij geleverde bewijzen? Zijn er één of meer voorbehouden? Zijn er nog andere geldige manieren zijn om naar de situatie te kijken?
6. Op een geschikt tijdstip en via een geschikt medium worden de resultaten gedeeld met de rest van de wereld.
7. Evalueer het proces: wat ging goed en wat kan een volgende keer beter?

Bekende factcheckers

• Bellingcat, een organisatie met een wereldwijd netwerk van deskundige vrijwilligers; zij publiceren hun methoden en andere tips op hun website.
• Follow the Money, een oorspronkelijk Nederlandse organisatie die zich richt op onderzoek naar financieel-economische fraude en andere misdragingen.

Bronnen en referenties

• Fact-checking in de Engelstalige Wikipedia
• Aantekeningen gemaakt tijdens het LexisNexis Seminar Fact Checking anno 2018 op 25-9-2018, met als sprekers: Eric Smit (oprichter Follow the Money), Gerard Smit (datavisualisatie en onforgraphics), Alexander Pleijter (Nieuwscheckers Universiteit Leiden) en Jan Kooy (Human Rights Watch).