Houtzaagmolens praktijkhandboek/Problemen en oplossingen

Trillen van de stam tijdens het zagen (De Salamander)

Op de eerste bijeenkomst van het houtzagersplatform op De Salamander in 2010 besprak ik het probleem wat we af en toe hadden tijdens het zagen, n.l. dat het hout nogal lag te trillen.
Het betrof toen een essen stam die 2 jaar gewaterd was.
Diverse suggesties werden gegeven, zoals snijhoek veranderen, tandzetting kleiner en dat een es niet te lang moet liggen na het kappen maar eigenlijk zo direct mogelijk moet zagen.
Informatie waarvan het nut zeker nog wel overeind zal staan. Wat wil nu het geval, wederom hadden we een stam (Atlas Ceder) op de slee liggen die behoorlijk te keer ging (trillen).
Zelfs de zagen die naast het hout liepen trilde mee. Door de opspan spieën aan te halen van de zagen hoopten we dat het probleem over was, echter geen resultaat.
Door het trillen kwam het onderste afstandsblokje tussen de zagen vandaan (de meest linker op de foto).
Deze weer terug geslagen, maar even later gebeurde weer hetzelfde.
Om herhaling te voorkomen sloeg ik een wig tussen het opsluitstuk (onderste spanhoofd) en de laatste kluft waardoor er een grotere klemspanning ontstaat tussen de kluften en de raamstijl.
Na deze handeling was het hele probleem van het trillen opgelost.
Daarna nog diverse stammen gezaagd waarbij geen enkele trilling meer optrad. Resumé, door het verhogen van de zijwaartse druk op de kluften tegen de raamstijl is het probleem van het trillen opgelost.

november 2013. We zijn inmiddels al weer verder in de tijd. Het trillen zoals hierboven beschreven trad onder speciale omstandigheden weer op. Dus weer op zoek naar de mogelijke oorzaak. Inmiddels konden we al wel een aantal conclusies vast stellen. Bij het op de wind zagen trad het probleem nauwelijks op. Het zaagraam maakt dan minder slagen per minuut dan wanneer we met de electro motor zagen. Als de molen zo'n 100 enden liep, waarbij het zaagraam 63 slagen/min maakt en gelijk is aan de snelheid met de electro motor begon de trilling zich voor te doen. We hadden dus te maken met een resonantie trilling die optreed bij een bepaalde snelheid van het raam (zaag).

De volgende vraag is, door wat wordt deze trilling veroorzaakt? Welnu onze aandacht ging uit naar de laatste zaag omdat we hier de wig bij geslagen hebben(kluft zijde)en het trillen toen ophield. Deze oplossing was dus symptoom bestrijding. Een van de laatste controle die wij uitvoeren bij het inhangen van de zagen is om met een waterpas de eerste zaag te controleren of deze precies te lood hangt en daarna de laatste zaag te controleren. Bij de laatste zaag constateerde we een lichte plaatselijke verbuiging net onder de bovenste duifjes, deze verbuiging werd veroorzaakt door het laatste plankje wat tussen de raam steil en zaag aangebracht is. (de plankjes en de duifjes zitten in een lijn met elkaar) Niet onbelangrijk te vermelden dat dit laatste plankje altijd behoorlijk strak tussen zaag en steil geslagen werd. Welnu, het blijkt hoe stakker het plankje hoe meer verbuiging van de zaag. Het is dus belangrijk een plankje ertussen te slaan zonder dat de zaag daardoor verbuigt. We hebben sindsdien geen problemen meer gehad van trillen. Vorige week nog een eik gezaagd met een dikte (hoogte) van 100cm aan het eind.

Hans Brok, De Salamander.

Het bijten van de nieuwe zagen (FRAM)

We hebben nieuwe zagen gekregen, die blijken erg gretig te zijn.
Ze trekken het zaagraam naar voren en de boom op de slee naar binnen, die speling hebben we geprobeerd eruit te stellen, maar zonder succes.
We hebben nu twee zagen opnieuw laten slijpen met een vlakkere spaanhoek, maar nog geen gelegenheid gehad om die uit te proberen.

Het probleem is na verschillende experimenten opgelost. Mede door de lezing op de bijeenkomst op de Ster in Utrecht hebben we de zetting aanzienlijk versmald tot 0,7mm en dat lijkt de oplossing.
Bedankt Rinus Hofstede Twickel

Delen met een snee (Mijn Genoegen)

Een vraag van Mark den Boer
Bijgevoegd een pagina uit de administratie van een Amsterdamse meubelmaker.
<a href="https://www.goudappel.org/molen/kasboek.png">(de hele pagina)</a>
Hij ontvangt van de houtzaagmolenaar 11 d: (duims) delen met een see (eerste post)
Kunnen dit planken met een messing en groef zijn of betekent dit wat anders?

Antwoorden:
Delen met snee verkopen is typisch Amsterdams.
De maat van de duifjes was geen duim breed, maar een duim minus de breedte van een zaagsnede.
De zaagzetting in het zaagraam werd dus hart op hart ingesteld. Dus een duims plank miste een snee.
25,73 - 3,2 bracht een plank op van 22,4 mm maar werd verrekend als een duim.
Op die manier verkocht de houtzager de volledige opbrengst van het nuttige hout van de stam.
Meteen na die eerste post vermeldt de houtzager regelmatig met 'idem'.
Dus alle planken van een duim werden dunner geleverd.
De timmerman-meubelmaker had hier rekening mee te houden.
Duims eiken zou iets dikker kunnen uitvallen als het op de wagenschotzager was gezaagd. Hier werden de zagen niet gezet om onnodig houtverlies te voorkomen.
Een twee bij drietje van vroeger was ruw ook nooit 50 x 75 mm maar eerder 46 x 71
Daarvoor gold ook die handelsgeest van de Amsterdamse houtzagers.
Tegenwoordig wordt er met het metrisch stelsel gewerkt en wordt de eindmaat vermeld.
Jos van Schooten (De Eenhoorn)

Planken met alleen groeven aan elkaar te verbinden met de latten gezaagd door 'lattenpikkertjes'.
Het is wat meer werk maar je bespaart hout (in vergelijking met messing en groef).
Piet van Os (De Ster)

Heel leuk zo'n logboek uit de vroegere jaren.
Het is heel goed mogelijk dat er planken worden bedoeld met messing en groef, of alleen de groef. Van de uitdrukking heb ik nog nooit eerder gehoord.
Hans Brok (De Salamander)

Met een snee (niet see) is waarschijnlijk met groef.
En dan wel aan beide zijden van de plank.
De planken werden tegen elkaar aan gelegd (dus de groeven tegen elkaar) en vervolgens werd er van de kopse kant een veer in de groeven geschoven en bleef de vloer mooi vlak liggen.
De veer is dus een dunne strook hout die precies in de 2 groeven past.
Schijnt nog steeds geleverd te worden maar dan met een wat bredere veer in 'n andere houtsoort & kleur.
Mooi decoratief bij lambrizeringen e.d. (dat weet ik dan weer van Ineke) Paul Rijkers (De Otter)

Vijlen

Even een prangende vraag aan alle houtzagers:
Waar kun je tegenwoordig nog de goede molenzaagvijlen kopen? Ik heb er vorig jaar een stel van Bacho gehad, maar die bevielen helemaal niet (waren maar aan één zijde rond en snel bot).
Ik vond Nicholson altijd de beste, maar die bleken niet meer verkrijgbaar.
Ik hoop op een spoedige reactie,
Mark (Mijn Genoegen)

Ik heb toevallig van middag er net een paar gekocht bij Jan van Leusen in Deventer.
Ber Fort (Bolwerksmolen)

Met grote dank aan Sietse Pot (FRAM) staat het er nu als volgt voor. Via de kanalen van Sietse blijkt dat er nog wel degelijk molenzaagvijlen leverbaar zijn in de goede uitvoering. )Enkele kap en twee ronde zijkanten'
Wat we doen is dat we van verschillende fabrikanten een 'monstervijl' betrekken die we gaan testen op de zagen van het NOM. Botte zagen heb ik inmiddels wel genoeg.

Naast het waardevolle contact met Sietse heb ik viavia ook contact met een vijlenfabrikant in Polen. Deze fabrikant is nu zo ver dat hij heeft aangeboden de vijlen te maken. Alleen, er is een minimumoplage van 50 stuks. De prijs is echter zeer interessant want het gaat om circa 5 euro per vijl. Nu gebruik ik geen 50 vijlen per jaar, maar met elkaar zou dit ook wel eens een interessante optie kunnen zijn. In grote aantallen gaat de prijs natuurlijk navenant naar beneden. Dat geldt vast ook voor de vijlen via Sietse trouwens.

Ook van de Poolse vijl krijg ik een monster zodat we ze allemaal tegelijk kunnen testen op kwaliteit en standtijd.

Voorlopig ben ik dus nog aan het verzamelen.

Wat ik nu al in huis heb is:

   een nieuwe Nicholson (mijn laatste)
   een Format (via Sietse)
   een paar vijlen van Bacho (dat zijn halve maar molenzaagvijlen)
   een merkloze  (tja, die is niet bij te bestellen denk ik'.

Mark (Mijn Genoegen)

Ook nog even een reactie uit Haarlem.

De huidige vijlen die ik gebruik zijn van Nicholson. Ze hebben een blad van 26 cm lang waarvan 24 cm gekapt. Enkelzijdig en basterd met twee ronde kanten . De doorsnede is 24 x 4mm.
De oudere vijlen die ik persoonlijk prettiger vond om dat ze langer waren zijn van Öberg sweden, 30 cm lang waarvan 28 cm gekapt met een doorsnede van 30 x 5 mm en de Nicholson holland van 31 cm lang met een kap van 28cm en een doorsnede van 30 x 5 mm. Deze vijl loopt taps toe aan het eind naar 20mm breedte.
Die vijl wil ik weer zien te krijgen.

Jos (Eenhoorn)

Op De Otter gebruikte ik met grote tevredenheid vijlen van het merk (als ik het goed heb) "Molenaar".
Dit weekend ben ik weer even op De Otter en zal ik even kijken en volgen er meer details.
Ik heb -dacht ik- nog een halve doos, dus er kan er wel een geleend worden voor de test.
De leverancier weet ik niet, ze lagen er al, maar misschien staat er wat op de doos.

Paul Rijkers (de Otter)

Slijpen en zetten nav lezing Ster Utrecht

Wordt er per houtsoort een andere tandvorm gebruikt? Wat wanneer?
En als er 1 tandvorm wordt gebruikt, wat heeft dan de voorkeur (op stoot of op snee) en waarom?
Het is niet van belang welke tandvorm men kiest voor verschillende houtsoorten, wel is het van belang voor het geluid van de zaag. Men kan kiezen voor zetten van alle tanden om zo veel mogelijk zaagpunten te hebben, of men kiest bij hoge zaag snelheid voor het overslaan van tanden bij zetting om geluid te verminderen en wat meer ruimers te hebben. Zagen op snee zijn niet geschikt om langs hout mee te zagen Waarschijnlijk zal alleen de zijkant van de tanden snijden geschikt voor niet houten materiaal een zaag op stoot heeft een positieve snijhoek en zal gemakkelijk het hout verspanen en of zagen. door deze hoek zullen de houtvezels makkelijk onderbreken waardoor een vlak ontstaat dat gladder is.

Hoe groot is de zetting bij jullie en verschilt dat per houtsoort? De breedte van de zaagsnede mag maximaal 2 keer de dikte van de zaagbladen zijn. bij een blad dikte van 2 mm mag de zetting maximaal 1 mm zijn. dit is alleen voor zachthout, zoals Wilgen populieren, en naaldhout. Voor loofhout en hardere hout soorten mag de zetting maximaal ¼ van de blad dikte zijn, met een minimum van 1/8 van de blad dikte.

Worden alle tanden gezet of zitten er per x tanden een of meerdere ongezette tanden tussen? Waarom? Bij gesterliteerde zagen wordt soms gekozen om de punten een wel en een niet te verbreden, dit om bij het vernieuwen van de tanden (alleen de punten) minder kosten te hebben Er wordt soms gekozen voor vario tanden(5 opvolgende tanden hebben een verschillende tandvorm en verschillende grootte) dit om het geluid te reduceren en bevroren hout beter te kunnen zagen.

Het zagen van een stam van de top naar het worteleind of juist andersom; is dat iets waar jullie opletten of niet? Wij zagen het liefst van top naar worteleind, omdat er in het worteleind veel spanning zit ne het hout dichttrekt en zal gaan klemmen op het zaagblad. bij stammen die in de lengte afgekort zijn geld dit alleen voor de onderstam Bij een stam die in een bos is gegroeid is dit vaak niet nodig tenzij de boom op een helling is gegroeid en dus veel reactie hout heeft.

Naaldbomen maken drukhout; loofbomen maken trekhout. Bij naaldbomen wordt dus aan de drukzijde extra hout aangemaakt waardoor de boom naar boven gedrukt wordt. Loofbomen maken daarentegen juist aan de trekkende zijde extra vezels waardoor de zaak wordt rechtgetrokken.
Rinus Hofstede (Agneta)

Inventarisatie diverse technieken nav workshops Agneta Ruurlo

Welke gereedschappen gebruiken we om een stam bij de molen te krijgen? - Wat is het/ hoe ziet het er uit? - Hoe heet het? - Hoe gebruik je het/ hoe werk je er mee?

Mallejan met paarden Houtvlot met paarden op het jaagpad Penterbak of sleepboot met buitenboordmotor Tractor met kraan Vaarbomen Touw – zware kettingen – vanwege het zinken van een stam Penters en een sleg om hem in de stam te slaan Palters/ kantelhaak Vlotkram Avegaar Vrachtwagen met kraan (hovenier die de stam omgehaald heeft) Koevoet (hout)

De berging in het balkengat wordt gemaakt door met palen en touw stukken af te scheiden.

Pikhaak Slaghaak

Dwars de helling op of overlangs

Penterbalk voor op de boot

Fram: ram op de penter, 2 stalen pijpen; (zie tekening of foto op de wiki) stalen punt op de penter gelast met daar een dunne stalen pijp overheen, daar weer een dikker stalen pijp overheen om de penter in de stam te kunnen slaan.

Mark den Boer: Werkwijze overal anders: de molen heeft gelijk. Brongebieden: Friesland en zuid Holland. Daar zijn nog lijnen naar hoe er in het verleden is gewerkt. In Deventer en Arnhem niet, daar is een stilstaande molen tot werken gebracht.

Hoe krijgen we de stam op de slee? - Hijskraan, winderij, jijn, takels etc? - Hoe zien ze eruit? - Hoe werk je er mee?

Weston takel/kettingtakel Lier Haalwerk Hijskraan in combinatie met haalwerk Winderij op windkracht of elektrisch
Haalwerk en winderij zijn hetzelfde, werken met een pal en krabbelarm Bij een lier en een kettingtakel heb je een eenparige beweging
Hoe iedereen er mee werkt, zou zinvol zijn als iedereen dit beschrijft.
Graag van iedereen beschrijving hoe leg je stam op de slee? Filmpje ook goed.
Putemmer, aalschep: zinken emmer op steel

Hoe bewerken we een stam voordat hij op de slee gelegd wordt? - Schillen, disselen, etc? - Waarom wel/niet?
wel: vuil verwijderen niet: bij weinig vuil -> er is speciaal vraag naar ongeschilde aflopers -Waarmee (beschrijving) en benamingen Schilgereedschap: een houten steel met een stalen schilijzer of bastijzer of een geheel stalen exemplaar Metaaldetector Waterstraal/ hoge druk reiniger/ putemmer Zomer of eindschotel Worteleind achter, evt. een vlakke kant maken
Beschrijving Nico Heinen: bepalen vlek door zwaartepuntbepaling (zie wiki)
Jan Coppens: disselt achterkant vlak om stam te kunnen neerleggen (onderhout, schotel)
Martijn Krabbendam (molenmaker) Fram: schaaldeel afsplijten,
splijten door het hart gaat goed omdat je de hout draad dan makkelijk volgt waarom het bij ons niet zo goed ging is omdat we aan de buiten kant een stuk eraf wouden hebben en het draad de stam in ging daarom moesten we stoppen omdat we anders in de windpeluw terecht gekomen waren.
het moet goed mogelijk zijn om zulke grote stammen in tweeën te splijten als je door het hart gaat en bij de stukken van de zijkant van de balk splijten zaten we voornamelijk in het spinthout en dat is niet sterk genoeg en splijt dus niet door maar breekt af.