Houtzaagmolens praktijkhandboek/Het staande werk

Het opzetten van een Paltrokmolen

Volgens het theorieboek draagt een Paltrokmolen net als een standerdmolen voor het grootste deel op de middenpaal -de koningspoer of koningsstijl- en niet op de kruirollen. Om dit voor elkaar te krijgen moet een paltrok worden opgezet.
Een paltrok wordt bij de bouw al opgezet.
Volgens de oude boeken worden er 2 duims plankjes onder alle rollen gelegd voordat de overring wordt geplaatst.
Als daarna de kotbalken en de sleutelbalk zijn geplaatst en de kast is opgerecht wordt de koningsstijl onder de koningsbalk geplaatst.
Als de opzetwig daarna wordt aangeslagen komt het hele gewicht van de geplaatste constructie op de koning te staan. In principe kunnen de plankjes daarna worden verwijderd en zal de kast op een gegeven moment voorover kiepen. Maar dit gebeurt pas als de bovenas en het wiekenkruis zijn geplaatst. Voor de rest zijn alle aanwezige onderdelen redelijk goed verdeeld over de voor- en achterkant. Het dragende gewicht op de voorzijde blijft daardoor relatief klein. Zo klein zelfs dat een fikse wind op de zeilen de molen tijdens het draaien achterover drukt.
Je staat dan constant op een deinende zaagvloer te werken. Een bijzondere ervaring.
Ervan uitgaande dat de koningspoer altijd zwaar is onderheid, zal deze bij de door veengrond gedragen paltrokken zeker op den duur de grond in gedrukt worden. Van de ringmuur kun je dit bijna niet verwachten. Ook bij de Eenhoorn moest deze afwijking in 1993 flink worden opgevangen door een brasem onder de sleutelbalk te plaatsen. Ondanks dat zou de Eenhoorn net zo goed op "staal" kunnen staan omdat Haarlem op een 40 meter dikke duinrug is gesticht en deze duinrug ook door Schalkwijk loopt.
Als blijkt dat een paltrok evengoed verzakt ( maar de oorzaak van verzakken kan evengoed aan het doorhangen van de oude balkenconstructie liggen) zal hij opnieuw moeten worden opgezet. Dit kunstje kun je zelf uitvoeren als je over de juiste middelen beschikt.

De ouderwetse methode:
Een kleine dagtaak.
Maak evenzoveel brede leidzame wiggen als er rollen onder de molen liggen. De hoogtemaat zal ongeveer die oorspronkelijke 2 duims plankjes benaderen.
Plaats ze allemaal in dezelfde richting tussen en tegen de rollen en ga kruien. Vergewis je er van dat je wel even meer gewicht moet kruien dan je normaal gewend bent, dus haal je er extra touwen en schijven en manschappen bij om tussen de staart en de kruipaal te assisteren.
Na een hoop zweetdruppels zal de molen bijna bovenaan de wiggen geparkeerd moeten staan. De druk van de koningsstijl (lees torengewicht) op de sleutelbalk is nu voor het grootste gedeelte weer opgeheven. De druk staat nu evenwel op de rollen verdeeld dus goed oppassen voor rollenbreuk. Met behulp van een zware voorhamer moet de opzetwig nu verder onder de stijl te slaan zijn. Er werd ook wel gebruikgemaakt van een keldervijzel of dommekracht. Als de wig voldoende is opgeschoven kan de molen weer van de wiggen afgerold worden. (gaat een stuk makkelijker) Door de gewijzigde hoogtemaat tussen de sleutelbalk en de koningsbalk zal de gedragen constructie weer gaan hangen en zijn de kruirollen de overdruk weer kwijt.

De nieuwerwetse methode:
Met twee man klaar in een halfuur.
De huidige paltrokken zijn door de molenmaker voorzien van een slof met flenzen onder de koningsstijl. Tussen de flenzen en de sleutelbalk passen twee oliekrikken. 2 stuks van 40 ton elk is meer dan voldoende om de molen in een kwartiertje enkele centimeters te laten stijgen. De ontstane ruimte wordt weer gevuld door de stelwig op te schuiven tot de gewenste maat. Bij de Eenhoorn ontbreekt de stelwig en ligt er een fors blok Azobe onder. In dat geval worden er hardhouten vullingen ondergeschoven die net zo groot zijn als de doorsnede van de koningsstijl.
Oliekraantjes weer voorzichtig opendraaien en de molen is weer "opgezet." Jos van Schooten (de Eenhoorn) fotoalbum paltrok opzetten
verslag van de bouw van een (model) paltrok