Besturingssystemen/Functies

Software...

... uitvoeren

Dit is waarschijnlijk de bekendste functie van een besturingssysteem: dankzij het OS kunnen we programma's opstarten. Dit komt o.a. neer op:

• Het opstarten van het besturingssysteem zelf: er wordt gezorgd dat alle benodigde bestanden worden geladen. Meer info bij het opstartproces.
• Het uit te voeren programma staat vaak op een opslagmedium, dat veel te traag is om snel uit te voeren. Dus wordt het programma naar het snellere interne geheugen (RAM) geschreven. De processor voert de opdracht uit.
• Actieve programma's de mogelijkheid bieden om een gebruikersinterface weer te geven (via de windowmanager), dit kan zowel grafisch (GUI) als via een commandolijn (CLI).

Dit uitvoeren is in drie puntjes opgesomd, maar er komt nog meer bij kijken, zoals zal blijken uit de andere functies van het OS.

... configureren

Zowel toepassingssoftware, als besturingssystemen hebben manieren om de software naar je hand te zetten: te configureren dus. Klik niet zomaar op volgende of voer niet blindelings commando's uit: zeker als administrator kunnen deze grote gevolgen hebben voor je systeem.

• Als gebruiker is het interessant om de machtigingen van toepassingen te controleren: welke app heeft bv. toegang tot camera, microfoon, ...
• Als beheerder kan het interessant zijn om verborgen (systeem)mappen en bestanden zichtbaar te zetten, zodat je een maximaal zicht hebt op het systeem.
• In bv. Windows zullen de systeeminstellingen (vlag + i) of het oudere Configuratiescherm interessant zijn. Eventueel moet je nog wat dieper duiken en open je de registereditor.

... installeren

Het besturingssysteem komt vaak al out of the box met enkele toepassingsprogramma's, maar dat is vaak niet voldoende. Het systeem moet dus een mogelijkheid aanbieden om extra software te gebruiken:

• Je hebt een setupprogramma, dat je doorheen de installatie loodst. Bij sommige (system)setups heb je beheerdersrechten nodig en wordt de software systeembreed geïnstalleerd, zodat ook andere gebruikers van het OS deze software kunnen gebruiken. Er zijn ook (user)setups die in de gebruikersmap (bv. Visual Studio Code) of in een map naar keuze geïnstalleerd kunnen worden, zodat geen extra rechten nodig zijn. Een veelgebruikt platform voor Windows waarop portable software wordt aangeboden is PortableApps.com.
• Er bestaat direct uit te voeren software, zonder dat je deze eerst moet installeren (bv. PuTTY). Eventueel moet je wel een gecomprimeerde map uitpakken naar een map naar keuze (bv. HWiNFO).
• Je gebruikt een pakketmanagersysteem (PMS) (ook bekend als store), een collectie van software om het proces van het installeren, upgraden, configureren en verwijderen van software van een computer gemakkelijker te maken. De stappen verlopen ongeveer als volgt:
  • De gebruiker vraagt de installatie van een bepaalde toepassing. Bij commerciële software moet mogelijks betaald worden.
  • De PMS bepaalt alle afhankelijkheden: sommige programma's hangen af van andere deelprogramma's of frameworks om te kunnen werken. Soms is dat heel complex en heeft men het over de dependency hell.
  • De PMS haalt alle benodigde software op vanuit een repository (dit is een opslaglocatie vanwaar softwarepakketten gedownload kunnen worden, vaak te vinden op het internet).
  • De PMS installeert en configureert en vraagt soms interactie van de gebruiker (bij het installeren van een nieuwe kernel zal de PMS aanraden om het systeem opnieuw te starten ; de eindgebruiker moet akkoord gaan met een specifieke licentie).
  • De gebruiker gebruikt de software.

• 
  PortableApps
• 
  cli-PMS Chocolatey
• 
  cli-PMS apt
• 
  Ubuntu Software Center

Bij het grote publiek is het PMS idee wellicht het bekendst geworden onder de App Store van Apple en Google Play in 2008. Later zijn er nog vele app stores bijgekomen die dit voorbeeld volgden, bv. Windows Store in 2012. Voor wie de geschiedenis goed heeft gevolgd, weet dat dit concept het eerst op grote schaal aanwezig was binnen de Linux distributies, al vanaf 1993! Enkele bekende pakketmanagers, waarvan sommige eerder voor de "gewone" eindgebruiker zijn bedoeld, terwijl andere eerder voor de IT'er handig zijn:

	Eindgebruiker	IT'er
Windows	Microsoft Store	Chocolatey, winget en Intune
Mac OS	Mac App Store	HomeBrew
Linux	GNOME Software	apt en dpkg
Android	Google Play	F-Droid
iOS	App Store

De tools in de kolom IT'er kunnen handig zijn, omdat bv. heel wat beheer mogelijk is (Intune) of dat zaken via de commandolijn kunnen worden bediend, waardoor je dit kan scripten. Enkele voorbeelden van commando's (waarbij het eigenlijk voldoende is het help-commando te onthouden):

	Chocolatey	Apt-cache, apt-get en dpkg-query
Help	choco /?	man apt-cache (man van manual) man apt-get
Zoeken	choco search firefox	apt-cache search firefox
Installeren	choco install firefox choco install keepassx of choco install firefox keepassx	sudo apt-get install firefox sudo apt-get install keepassx of sudo apt-get install firefox keepassx
Overzicht	choco list	dpkg-query -l
Verwijderen	choco uninstall keepassx	sudo apt-get remove keepassx
Update 1	choco upgrade firefox	sudo apt-get install –only-upgrade firefox
Update all	choco upgrade all	sudo apt-get update sudo apt-get dist-upgrade
Info	chocolatey.org > Docs	help.ubuntu.com

... updaten

Het up-to-date houden van software is belangrijk. Niet alleen voor de nieuwe mogelijkheden, maar ook voor het oplossen van bugs. Vooral als het gaat om security bugs.

Het belang van een up-to-date systeem

Begin augustus 2014 worden verschillende gebruikers van Synology-systemen getroffen door ransomware, waardoor hun bestanden versleuteld worden. Ze moeten aan de criminelen honderden euro's betalen om weer bij hun bestanden te kunnen. Er werd gebruik gemaakt van een kwetsbaarheid die al in december gedicht was. Wie DiskStation Manager had bijgewerkt naar de nieuwste versie, liep geen gevaar, aldus Synology.

(nl) Synology: ransomware treft alleen ongepatchte systemen. tweakers.net (2014-08-06).

Microsoft stopt met veiligheidsupdates voor Windows 7 vanaf 14 januari 2020. Begin oktober 2019 heeft Tweakers.net geïnformeerd bij de Nederlandse gemeenten en meer dan de helft heeft hun systemen nog niet gemigreerd. Een handvol zegt dat de deadline van 2020 niet zal lukken. Volgens Netmarketshare zijn er zelfs nog 2,67 % gebruikers van Windowps XP, waarvan de ondersteuning afliep in 2014! Wereldwijd draait een vijfde van alle pc's nog Windows 7.

(nl) Gemeenten moeizaam naar Windows 10. tweakers.net (2019-10-09). (nl) NetMarketShare: Vijfde van alle pc's wereldwijd draait nog op Windows 7. tweakers.net (2020-11-04).

Vaak bevat het besturingssysteem mogelijkheden om zichzelf up-to-date te houden. Voor de toepassingssoftware zijn er enkele mogelijkheden:

• Je controleert zelf of er een nieuwe versie ter beschikking is. Maar vaak gebeurt dit niet of niet regelmatig genoeg.
• De toepassing heeft zijn eigen updatemechanisme. Het nadeel is hier dat iedere toepassing dan zijn eigen updatemechanisme moet hebben en dat je als beheerder vaak een afzonderlijke goedkeuring per toepassing moet geven.
• Het updaten van toepassings- en systeemprogrammatuur wordt uitbesteed aan het OS, meer specifiek aan een pakketmanager of App store. Het voordeel is dat dit centraal kan gebeuren.

Er is altijd een afweging die moet gemaakt worden, want een update kan ook nieuwe bugs met zich meebrengen. Hoe belangrijker de software voor een organisatie, hoe belangrijker het testen van zo'n update. Bij software die nog werkt, maar niet meer ondersteund wordt, moet altijd de afweging gemaakt worden of het niet beter is te upgraden naar de nieuwste versie (ook als je moet betalen) of naar alternatieve software moet uitwijken.

Het veilig houden van een OS betekent ook dat je als beheerder moet nagaan of alle geïnstalleerde software wel nog wordt gebruikt. Hoe meer software op een systeem staat, hoe groter de kans op lekken.

... verwijderen

Zowel op vlak van veiligheid (machtigingen, updates, ...) als op vlak van opslagruimte is het interessant om regelmatig te kijken als bepaalde toepassingen wel nog nodig zijn. Gebruik de mogelijkheden van het besturingssysteem om bv. te sorteren op installatiedatum, datum laatst gebruikt, grootte, ... Uiteraard ga je niet in het wilde weg zaken verwijderen: een vreemde naam kan helemaal ok zijn en een vertrouwde naam kan malware zijn. Wees kritisch.

... herstellen

Helaas blijkt software soms niet meer naar behoren te werken (zowel het besturingssysteem, systeemprogrammatuur of toepassingsprogrammatuur). Vaak biedt een besturingssysteem een herstelmodus, zodat je gericht naar oplossingen kan zoeken. Soms helpt bij een toepassing ook om terug te keren naar de standaardwaarden of door het wissen van een cache.