Wikijunior:De geschiedenis van de Aarde/De zee
Uit Wikibooks
|
||||
Langs de kustlijn, de plaats waar zee en land elkaar ontmoeten, doen zich soms spectaculaire verschinnselen voor: land wordt weggevreten, getransporteerd door getijstromen en ergens anders weer neergelegd.
De werking van de zee slijt en verwoest de kustlijnen. De ksust is het gebied tussen de grenzen van hoog eb laag water. Binnen deze band overheerst de invloed van de zee. De landwaartse grens van de kust wordt gemarkeerd door een grote verscheidenheid aan verschijnselen, waaronder duinen, bergen en lagunes.
Het strand is het kenmerkendste natuurlijke aspect van de kust. De meeste stranden waren eerst gesteentevlakken. Maar door de miljoenen jaren heen, heeft het gebeuk van de zee die gesteenten afgesleten. Eerst keien, dan rolstenen, kiezels, grind en uiteindelijk een opeenhoping van los zand. Het eroderend effect an de zee flink groter wanneer het water stukjes gesteente meevoert. Die schuren zijn nog eens extra tegen de gesteentelagen die nog niet zijn losgeraakt.
Veel zand wordt door de zee meegevoerd en op andere plaatsen langs de kust weer neergelegd. Maar een gedeelte wordt verplaatst naar dieper water, waar het stil komt de lliggen in onderzeese ravijnen. Egens anders kan het zand worden verwijderd van het strand en landwaarts worden verplaatst door de wind. Zo ontstaan verder landinwaarts duinen.
De beweging van eb en vloed brengt water van en naar de kust, maar daarnaast heeft het zeewater een vaste stroomrichting. Zeestromingen verplaatsen sedimenten. Op plaatsen waar de stroom parallel aan de kustlijn loopt, zullen sedimenten met de stroom mee langs de kustlijn worden vervoerd: dit heet stranddrift. Waar de kustlijn dan iets uitspringt, kunnen sedimenten zich op die uitspringende punt afzetten. Zo ontstaan schoorwallen. Ze staan dwars op de kust. Baaien en inhammen zijn ontstaan dankzij schoorwallen.
Soms stuit de zee op klifvlakken die uit verschillende soorten gesteente bestaan, waarbij sommige lagen zachter en gevoelig voor erosie dan andere lagen. De zee verwijdert de poreuze gedeelten van het klif sneller dan de minder doorlatende stukken. Hierdoor ontstaan grotten of rotszuilen. Ooit waren de zuilen door gesteente omgeven. Maar de zee heeft de doorlatende omringende lagen weggevreten. Dat geldt ook voor de zogenaamde brandingspoorten. Ze zijn ontstaan op plaatsen waar hard gesteent een lus vormde over zachtere lagen geen. Maar, zoals zoveel, zijn de brandingspoorten niet blijvend. Uiteindelijk zal het hoogste punt van zo'n poort instorten door zijn eigen gewicht.
Enkele grootschalige veranderingen in het uiterilijke van de kust zijn niet in de eerste plaats veroorzaakt door de zee, maar door veranderingen door de zee, maar door verandering in de hoogte an het land. Als het land door geologische opheffingen omhoog komt, kunnen kliffen die oorspronkelijk aan de rand an het water lagen, boven de hoogwaterlijn komen te liggen. Ze worden opheffingskusten genoemd, of drooggevallen kusten.
Als het land langst de kust zinkt, kan de zee land veroveren. Er ontstaan verdronken of ondergelopen kusten. Ook de oorspronkelijk mondingen van rivieren verdwijnen daarbij onder de zeespiegel. Dergelijke 'verdronken' rivierdalen in de zeebodem zijn kenmerkend voor ondergelopen kusten.
Als je het over miljoenen jaren bekijkt, is de werking van de zee een rondgaande beweging. In het jeugdstadium van een mariene cyclus is de kustlijn recht met alleen wat kleinere inkepingen. Wanneer de zee eenmaal een brandingnis heeft gemaakt in de kust, wordt de nis door erosie en transport van gesteente steeds groter. Inkepingen die op die manier zijn ontstaan, ontwikkelen zich uiteindelijk tot een reeks baaien en kapen. Dit noemt met het rijpe stadium van de mariene cyclus. Maar uiteindelijk verweren en verdwijnen ook die kapen weer en ontstaat er weer een min of meer rechte kust. Daarmee is de cirkel rond en kant het proces weer van voren af aan beginnen.
