Nederlandse letterkunde in de middeleeuwen

Uit Wikibooks

[bewerken] Oudste Nederlandstalige teksten

[bewerken] Zinnetjes

Om de geschiedenis van de Nederlandstalige letterkunde te kunnen bestuderen, is het uiteraard van belang om te begrijpen waar de taal 'Nederlands' vandaan komt. We moeten nu eenmaal een beginpunt van de studie vast leggen. Een levende taal evolueert. Het Nederlands dat wij nu kennen lijkt nauwelijks nog op wat men als 'Oud-Nederlands' omschrijft. Dit werd gesproken, en geschreven tijdens de vroege middeleeuwen. Het tot dusver als oudst bepaalde zinnetje 'Maltho thi afrio lito' lijkt in niets op wat het wil zeggen :'[Ik] meld: [ik] bevrijd je, laat'. Wat wel iets meer te herkennen is, is het alom gekende zinnetje ' Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu uuat unbidan uue nu'. Meteen rijst dus de vraagstelling vanaf wanneer men echt over het 'Nederlands' kan spreken. Deze discussie valt echter buiten het bereik van dit boek.

Toch laten we de literatuurgeschiedenis hier beginnen omdat we, vooral met het laatste zinnetje iets meer uitleg kunnen geven over de context. Dit zinnetje was namelijk geschreven op een schutblad van een manuscript dat in het Latijn geschreven is. De uitleg hierover is dat het gaat om een probatio pennae, een penneprobeersel, om de nieuwe schrijfveer te testen. Dit zinnetje is ook zeer interessant om als begin van een literatuurgeschiedenis, door de betekenis ervan. Het lyrisch klinkende 'Alle vogels hebben nestjes begonnen behalve ik en jij, wat wachten we nu', doet ons meteen denken aan poëzie.

[bewerken] Het eerste 'boek'

Als we als het begin van de literaruur het eerste boek willen gebruiken, dan komen we terecht bij de Wachtendonckse Psalmen. Het is ook het eerste geschrift waar we het Nederlandse woord 'boek' terugvinden, gespeld als 'buok'. Het geschrift is genoemd naar kanunnik Arnold Wachtendonck. Het boek hebben we leren kennen dankzij Justus Lipsius (1547 - 1606). Hij was er eigenlijk in geïnteresseerd door de Latijnse teksten. Erboven stonden de Nederlandse vertalingen. Het boek was dus een basistekst, waarin monniken en nonnen les kregen in het Latijn. Ondanks het feit dat dit het eerste 'boek' is, gaat het dus in geen geval over teksten die Nederlands van oorsprong waren. Het feit dat Lipisius erin geïnteresseerd geraakte door de Latijnse tekst, is een duidelijke illustratie van hoe men in de renaissance over de middeleeuwen dacht. Dit waren voor hen de duistere jaren, een brede, diepe breuklijn tussen de rijke cultuur uit de oudheid en de hergeboorte ervan in de renaissance. De middeleeuwen waren een minderwaardige periode. Indien de tekst een Nederlandstalige oorsprong zou gehad hebben, zouden we het wellicht nooit hebben gekend.

Jammer genoeg kunnen we dit oudste boek, het dateert van rond 900, niet meer bestuderen. Degene die het als eerste bestudeerd heeft, Lipsius, heeft het vreemd genoeg ook verloren. We kennen het van kopieën. Aangezien de drukkunst nog niet bestond, werden boeken 'overgeschreven'. Uiteraard slopen er fouten in het overschrijven, waardoor we de oorspronkelijke tekst enkel kunnen 'reconstrueren' door de verschillende kopijen met elkaar te vergelijken. Lipsius heeft ons in zijn studie van de tekst gelukkig wel heel wat documentatie gegeven. Toch zijn ook deze Oud-Nederlandse woordenlijsten door de tand des tijds niet meer volledig.

[bewerken] Bronnen

• Geschiedenis van het Nederlands
• Oudnederlands
• Hebban olla vogala
• Leidse Willeram
• Wachtendonckse_Psalmen
• Geschiedenis van de Nederlandse literatuur vanaf het begin tot 1300 : Stemmen op schrift, Frits van Oostrom, ISBN : 90 351 2944 x

[bewerken] Adellijke en geestelijke letterkunde (1100 - 1300)

[bewerken] Ridderromans

[bewerken] Karelromans

• Roelantslied / Chanson de Roland
• Renout van Montalbaen
• Karel ende Elegast

[bewerken] Arturromans

• Ferguut
• Roman van Walewein

[bewerken] Klassieke ridderromans

• Hendrik van Veldeke : Eneasroman
• Segher Diengotgaf : Tprieel van Troyen

[bewerken] Oosterse romans

• Diederic van Assenede : Floris ende Blanceflour

[bewerken] Hoofse lyriek

• Hertog Jan I van Brabant : Negen minneliederen

[bewerken] Allegorieën

• Hein van Aken : Die rose

[bewerken] Kronieken

• Jan van Heelu : Slag bij Woeringen

[bewerken] Geestelijke letterkunde

• De reis van sinte Brandaan
• Beatrijs van Nazareth : Van seven manieren van heiliger minnen
• Hadewijch
  • Brieven
  • Visioenen
  • Strofische gedichten

[bewerken] Jacob van Maerlant : schakel tussen adellijke en burgerlijke literatuur

• Alexanders Geesten
• Torec
• Historie van Troyen
• Heimelijkheid der heimelijkheden
• Der naturen bloeme
• Rijmbijbel
• Spieghel historiaal
• Strofische gedichten

[bewerken] Burgerlijke letterkunde (1300 - 1550)

[bewerken] Didactische letterkunde

• Jan van Boendale : Lekenspiegel

[bewerken] Geestelijke letterkunde

• Jan van Ruusbroec
  • Vanden kerstenen ghelove
  • Die geestelike brulocht
  • Van seven trappen in den graed der gheesteleker minnen
  • Boecsken der verclaringe

[bewerken] Lyriek

• Haagse liederen-handschrift

[bewerken] Gruuthuse-handschrift

In de Wachtendonckse psalmen was de Latijnse tekst de bron van de inhoud. Met andere woorden, de Oud-Nederlandse vertalingen waren hulpmiddelen om de Latijnse tekst te begrijpen. Het was geen oorspronkelijk Nederlandse tekst. In het Gruuthuse-handschrift (1400) wordt het Nederlands de brontaal, waar Latijnse zinnen de context verduidelijken, gebruikt als inleidende zin. De Nederlandse tekst die volgt is een vrije, in het Nederlands ontstane tekst. Het gaat zelfs nog verder. In de Nederlandse tekst wordt bijvoorbeeld in het 'Salve Regina' de Latijnse tekst als acrostichon verwerkt. Ook de naam van de auteur wordt in een acrostichon aan ons meegedeeld.

• Handschrift-Van Hulthem
• Beatrijs
• Willem van Hildegaersberch (sprookspreker)
• De Blauwe schuit (schertsgilde)

[bewerken] Toneel

[bewerken] Abele spelen

• Esmoreit
• Gloriant
• Lanseloet van Denemerken
• Vanden Winter ende vanden somer

[bewerken] Religieus toneel

• Bliscappen van Maria
• Elckerlijc
• Mariken van Nieumeghen

[bewerken] Rederijkers

• Retorica
• Anna Bijns

[bewerken] Proza

• Reinaerts historie (vervolg op Reinaert)
• Historie van den vier Heemskinderen
• Robrecht de Duyvel
• Ulenspieghel

Dit artikel is een beginnetje. U wordt uitgenodigd op bewerk te klikken om uw kennis aan dit artikel toe te voegen.